ସୁମନ୍ତ୍ର, ରଥିକ, ପ୍ରଥମେ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ତାପରେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ କଣ୍ଠରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— “ମହାରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମାନବମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସମ, ଦ୍ବାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରଶୀଳଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ସତ୍ୟପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ସମସ୍ତ ସ୍ନେହିତଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ସେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଶୋଭିତ, ସେପରି ସମସ୍ତ ରାଜଧର୍ମରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ, ଭୂମିପତି।” ତାପରେ ରାଜା ଦଶରଥ, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମୁଦ୍ରପରି ଗମ୍ଭୀର ଓ ଆକାଶପରି ପବିତ୍ର, ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି ମୁଁ ରାଘବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଭିତର ଅନ୍ତଃପୁର ଦ୍ୱାରା ଯାଇ ନାରୀମାନୋଁକୁ କହିଲେ, “ଧର୍ମପରାୟଣ ରାଜା ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଅ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଏହି ଶୃତି ସୁନି, ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ମହଳକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରେ ସାଢେ ତିନିଶେ ତାମ୍ରନେତ୍ରା ନାରୀମାନେ, ବ୍ରତ ଧରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ମୃଦୁ ଚାଲିଲେ। ସମସ୍ତ ରାନୀ ଆସିବା ପରେ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।“ ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୂମିପତିଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ନେଇଗଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜୋଡ଼ ହାତେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ନାରୀମାନେ ଘେରିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଃଖରେ ବେଗରେ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ। ରାଜମହଳରେ ହଜାର-ହଜାର ନାରୀମାନେ ଆକସ୍ମିକ ରୁଦନ କରିଉଠିଲେ—“ହା ରାମ!” ତାଙ୍କ ଅଳଙ୍କାର ଝଙ୍କାର ସହିତ ଏହି ଶବ୍ଦ ମିଶିଗଲା। ସେମାନେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସୀତା ସହିତ, କାନ୍ଦୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶଯ୍ୟାରେ ରଖିଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି। ସେ ଜୋଡ଼ ହାତେ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି, କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋ ସୁସ୍ଥ ଫେରିବା ଦେଖନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଓ ସୀତାକୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ରଖିବା ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତିନାହିଁ। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତାକୁ, ଯେପରି ଜଗତ୍ପତି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି।” ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସନ୍ନିବେଶ ଉପରେ କଥା କହିଲେ—“ରାଘବ, କୈକେୟୀଙ୍କ ବରରେ ମୁଁ ବନ୍ଧିତ ହୋଇଛି; ଆଜି ତୁମେ ମାତ୍ର ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେବା ଉଚିତ, ମୋତେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଜୋଡ଼ ହାତେ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କୁଶଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମହାରାଜ, ଆପଣ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଚାହେଁନି, ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି। ଚୌଦ ଅବଧି ବନବାସ ପରେ ମୁଁ ପୁଣି ଆସି ଆପଣଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବି।” ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁପ୍ରବାହ ହେଉଥିବା ଓ ସତ୍ୟରେ ବନ୍ଧା, ଏବଂ କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ ପୀଡ଼ିତ ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ତୁମ ସୁଖ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ନିରାପଦ ଫେରିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରନି, ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଯାଅ। ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ତାହା ରୋକିବା ଅସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ ଆଜି ରାତି ତୁମେ କୌଣସି ଭାବରେ ଯାଅନାହାଁ; ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ରୁହ। ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମେ କରୁଛ, ହେ ପ୍ରିୟ ରାଘବ, ତାହା ଖୁବ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଏପରି ଅରଣ୍ୟବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଛ। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଏହା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରେନାହିଁ—ସତ୍ୟର ଶପଥ ଦେଉଛି, ମୁଁ ଏକ ଅଗ୍ନି ଆବରଣ ଭିତରେ ଯେପରି ଲୁଚିଥିବା ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛି। ଏହି ଠକା ଯାହା ମୋ ଉପରେ ହୋଇଛି, ତୁମେ ତାହା ଦୂର କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ଅନ୍ୟାୟରେ ଦୃଢ଼। ତୁମେ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଅସତ୍ୟ ରୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।” ରାମ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୁଁ ଆଜି କେଉଁ ଗୁଣ ଲାଭ କରିବି, ଆସନ୍ତା କାଲି କିଏ ଦେବ? ତେଣୁ ମୁଁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଛାଡ଼ି ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚୟନ କରିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀ, ଏହାର ଜନପଦ, ଧନ, ଧାନ୍ୟ—ସମସ୍ତ ମୁଁ ଛାଡ଼ି ଦେଉଛି; ଏହା ଭାରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ। ଅରଣ୍ୟବାସ ପ୍ରତି ମୋ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ଅଚଳ; ଯେ ବର ଆପଣ କୈକେୟୀକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ପୂରଣ ହେଉ। ଶବ୍ଦରେ ଯେପରି ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରିବି। ଚୌଦ ବର୍ଷ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କ ସହିତ; ଭୂମି ଭାରତଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ଦ୍ୱିଧା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୋତେ ରାଜ୍ୟ, ସୁଖ କିମ୍ବା ନିଜ ପ୍ରିୟ କିଛି ଆଶା ନାହିଁ; ରଘୁବଂଶର ଶୋଭା, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଅଧିକ ପ୍ରିୟ।” ଏହିପରି ଭାବରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ରହିଲେ, ଦଶରଥଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ବିଗଳିଗଲା, ରାଜମହଳ ଅଶ୍ରୁ ଓ ବିଦାୟର ଶୋକରେ ବିଲୀନ ହେଲା।