ରାମ, ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦୁଃଖ ଆସିଥିବା ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସ୍ମିତ ମୁହଁରେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ତଥାପି, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ପୁତ୍ର ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ରୁକିଗଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଭାବରେ, ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଘବ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — “ମୋର ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।” ଏହିପରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଚରିଅଟିୟର ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — “ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହିଦିଅ ଯେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଅତି ପରିଶାନ ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ତିନି ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେ ଭୂମିର ଅଧିପତିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଥି ରୁଦ୍ଧିର ରବି, ଭସ୍ମରେ ଢକିଥିବା ଅଗ୍ନି, ଜଳ ନଥିବା ଝିଲିକ ଭଳି ଦିଶୁଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ନମ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଗରେ କହିଲେ, ଯେଉଁଥି ରାଜା ରାମ ପାଇଁ ମାତ୍ର ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ କାମନା କରି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ, ତାପରେ ଭୟଭୀତ, କମ୍ଜୋର ଏବଂ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ — “ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ର, ମାନବରେ ବାଘ, ଦ୍ୱାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ନିଜ ନିର୍ଭରକାରୀଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ଭଲ ରୁହନ୍ତୁ, ରାମ, ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ— ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଜା ସମସ୍ତ ରାଜସିକ ଗୁଣରେ ସଜିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ରେ ରଶିମାନଙ୍କୁ ଯେପରି।" ତାପରେ ରାଜା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଗଭୀର ସାଗର ଭଳି, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଭଳି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘିରି ରାଘବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜମହଳର ଅନ୍ତଃପୁର ଦ୍ୱାର ଦେଇ ଯାଇ, ନାରୀମାନଙ୍କୁ କହିଲେ — “ମହାନ ରାଜା ତୁମ୍ମାନେ ଦେଖିବାକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଉ।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି, ତିନି ଶତ ଦଶ ନାରୀ, ତାଙ୍କର ଲାଲ ଆଖି, ବ୍ରତ ନିୟମ କରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଘିରି ମହଳକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଆସିଲାପରେ, ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଆଣ।” ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀକୁ ନେଇ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଭୂମିର ଅଧିପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଯାଇଲେ। ରାଜା, ନମ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଗରେ ଆସିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଘିରି, ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲେ। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଅଧିପତି, ରାମକୁ ଦେଖି, ତୀବ୍ର ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ, ଏବଂ ଅଚେତନ ହେଇ ଭୂମିରେ ଲୁହେଇ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ରାଜମହଳରେ ହଜାର ନାରୀମାନେ ଏକାଉଁ ଦୁଃଖର ଚିତ୍କାର କରିଲେ— “ହା, ରାମ!” ଏହି ଚିତ୍କାର ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ସହିତ ମିଶିଗଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁ ଦେଇ ଗଲେ, ସେମାନେ ସୀତା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟନପିଠରେ ରଖିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କୁ ସ୍ଫୁର୍ତି ଫେରିଆସିଥିବା ଦେଖି, ନମ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଗରେ, ଲୁହ ଓ ଦୁଃଖର ଉପକୂଳରେ ଡୁବି, କହିଲେ — “ମହାନ ରାଜା, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ଲୋର୍ଡ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋତେ ସୁସ୍ଥ ଦେଖନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଏବଂ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏତେ ନିଜ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସତ୍ୟ ତର୍କ ଦେଇ ଅଟକି ରହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି— ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତା, ଯେପରି ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାନ୍ତି।” ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଅସ୍ୱଚ୍ଛ ମନ ରହିବା ଉପରେ ଅନୁମତି ଆଶା କରିଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ସଂପର୍କରେ କହିଲେ — “ରାଘବ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦାନରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଦିନେ ତୁମେ ଏକା ଅୟୋଧ୍ୟାର ରାଜା ହେବା ଉଚିତ, ମୋତେ ଅଟକାଇ ରଖ।” ରାଜାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ନମ୍ର ହସ୍ତ ଯୋଗରେ ବନ୍ଦନା କରି, ଜଣାଇଲେ — “ରାଜା, ଆପଣ ଏ ଭୂମିକୁ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବି, ରାଜ୍ୟର ଚାହିଦା ରଖିବିନାହିଁ। ଚୌଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ରହିବା ପରେ, ମୋ ନିୟମ ଶେଷ ହେଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବି।” ଏହାପରେ, ରାଜା କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦୁଃଖରେ ଆବଦ୍ଧ, ସତ୍ୟର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧି, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ — “ତୁମର ମଙ୍ଗଳ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଫେରିବା ପାଇଁ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ଚିନ୍ତା ନ କରି, ନିର୍ବିଘ୍ନ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ମାର୍ଗରେ ଯାଉ। ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଏପରି ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ତୁମେ, ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କର ନିଷ୍ଠା ପଛେ ଫେରାଇବା ଅସମ୍ଭବ। କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଏ ରାତିରେ କିଛି ହେଲେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଏକ ଦିନ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” “ତୁମେ ଯାହା କରୁଛ, ପ୍ରିୟ ରାଘବ, ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟକର; ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଏପରି ଅରଣ୍ୟବାସ ନିଷ୍ଠା ଗ୍ରହଣ କରିଛ। କିନ୍ତୁ ଏହା ମୋତେ ଏକଦମ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ, ପୁତ୍ର — ସତ୍ୟରେ ମୁଁ ଶପଥ କରୁଛି, ରାଘବ; ମୁଁ ଏକ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଭସ୍ମରେ ଢକିଥିବା ଭଳି ହେବାରେ ନଷ୍ଟକାରୀ। ଯେଉଁ ଭ୍ରମ ମୋ ଉପରେ ଆସିଛି, ତାହା ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ, ଯେଉଁଠି ନିଷ୍ଠା ଦୃଢ଼ କିନ୍ତୁ ଆଚରଣ ଅନ୍ୟାୟ।