ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ଚାଳ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଭାବୁକ ଥିଲା, ସେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କ ରାଜମହଳକୁ ଯାଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ମାନେ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ରାଜମହଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଶିଷ୍ଟ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ବୀରମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ମନେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାମ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷଣକ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ଏବଂ ହସି ହସି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କାରଣ ସେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ତେବେ, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମ, ଏକ କ୍ଷଣ ପାଇଁ ରୁକିଗଲେ, କାରଣ ସୁମନ୍ତ୍ର ସେଠାରେ ଥିଲେ ଯାହା ରାମଙ୍କୁ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରୁ, ଅଟୁଟ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ରାଘବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇ ଦିଅ।" ତାପରେ, ଲୋଟସ୍ ନୟନୀ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ଶୋକରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିର ଏଇ ଶାସକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ୟ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଛି, ଅଗ୍ନି ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଏବଂ ଜଳହୀନ ହ୍ରଦ ପରି ଅଶକ୍ତ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁମନ୍ତ୍ର ପାଳ ଜୋଡି, ଶୋକାକୁଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରି କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ରାଜାଙ୍କ ମନ ମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲା। ପ୍ରଥମେ, ସେ ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ତାପରେ ଭୟଭିତ, କ୍ଷୀଣ ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ: "ଏଠାରେ ଆପଣଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ନିର୍ଭରମାନେକୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ଶୁଭ ରୁହନ୍ତୁ! ସତ୍ୟପରାୟଣ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ବିଦାୟ ନେଇ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ—ସୂର୍ୟ ତାଙ୍କର କିରଣରେ ଯେପରି ଶୋଭିତ, ଏମିତି ରାଜଧର୍ମ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ।" ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଗମ୍ଭୀର ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ରାଜା ଦଶରଥ କହିଲେ: "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସେମାନେ ମୋ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ରାନୀମାନେଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁର ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଇ କହିଲେ: "ଧନ୍ୟ ରାଜା ତୁମମାନେକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାଅ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ରାଜମହଳକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତିନି ଶତାଂଶ ପ୍ରାୟ ତିନି ଶତ ପଞ୍ଚାଶି ମହିଳା, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ନୟନୀ, ବ୍ରତ ଧାରଣ କରି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ନିସ୍ତବ୍ଧ ଭାବେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜପତ୍ନୀ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନେକୁ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁତ୍ରକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।" ତାପରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭୂମିପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ଘେରିଥିବା ବେଳେ, ଶୋକାକୁଳ ହୋଇ ତୁରନ୍ତ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଦଶରଥ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟତମ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ମୁଗ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ରାଜମହଳରେ ହଜାର ମହିଳାମାନେ ଏକାଏକି "ହା ରାମ!" ବୋଲି କାନ୍ଦି ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କର ଉପକରଣ ଝଙ୍କାର ସହିତ ଶୋକର ଧ୍ୱନି ମିଶିଗଲା। ସମସ୍ତେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁପାଶରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସୀତା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ କନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଶଯ୍ୟାରେ ବସାଇଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ସଚେତନ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ କହିଲେ: "ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି; ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋତେ ସୁସ୍ଥ ଦେଖିବେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଅନେକ ଯୁକ୍ତି ଦେଇ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା, ଆପଣ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତା, ଯେପରି ଜଗତ୍ପତି ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥାନ୍ତି।" ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଶାନ୍ତ ଅନୁମତି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ କହିଲେ: "ହେ ରାଘବ, କୈକେୟୀଙ୍କ ବର ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ବିମୂଢ଼ ହୋଇଛି, ବନ୍ଧିତ ହୋଇଛି; ଏଠି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ତୁମେ ରାଜ୍ୟ କର, ମୋତେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର।" ଏପରି ରାଜାଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଧର୍ମଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ନମସ୍କାର କରି, ନିପୁଣ ଭାବେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ଆପଣ ହେ ରାଜା, ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ପୃଥିବୀର ଶାସନ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିବି, ମୋତେ କୌଣସି ରାଜ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଚୌଦ ଅବଧି ଅରଣ୍ୟବାସ କରି, ପୁନି ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦସ୍ପର୍ଶ କରିବି।" ଦୁଃଖରେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଳିତ, ତଥା କୈକେୟୀଙ୍କ ଆଗ୍ରହରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ କହିଲେ: "ତୁମର କ୍ଷେମ, ବୃଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭ ଫେରା ପାଇଁ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ନିର୍ଭୟ ଓ ଅବିଘ୍ନ ପଥରେ ଯାଅ। ରାଘବ, ତୁମେ ଯେପରି ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ତୁମ ନିଶ୍ଚୟ ପଛକୁ ଫେରିବ ଅସମ୍ଭବ।" "କିନ୍ତୁ, ପୁତ୍ର, ଏଇ ରାତିରେ କୌଣସି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯିଅନାହାଁ; ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ମୋ ସାଙ୍ଗରେ ରୁହିବାକୁ ଦିଅ। ରାଘବ, ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛ, ଏହା ଖୁବ ଦୁର୍ଲଭ; ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ଏପରି ଅରଣ୍ୟବାସ ଗ୍ରହଣ କରିଛ।