ରାଘବ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ଏକ ନଗରର ରୂପ ନେଉ—ଏହିପରି ମନେଇ ଲୋକମାନେ କହିଲେ, ଆମେ ଯେଉଁ ନଗର ଛାଡିଦେବୁ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ହେବ। ଏହି ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ଜମିରେ ଗହଳା ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ, ସିଂହ—ସମସ୍ତେ ଆମ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବନ୍ତୁ। ଆମେ ଯେଉଁଠି ରହିବୁ, ସେଠି ପଶୁ, ମାଂସ, ଫଳ, ଘାସ ଆଦି ତ୍ୟାଗ କରିବେ; ଆମେ ଯାଉଥିବା ଜଗା ତାଙ୍କମାନେ ଛାଡିଦେବେ, ଆମେ ଯାଉଥିବା ଜଗା ତାଙ୍କମାନେ ନେଇବେ। କୈକେୟୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଏହି ନଗର ଅଧିକାର କରନ୍ତୁ; ଆମେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଶୁଭେଚ୍ଛାରେ ବାସ କରିବୁ। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କ ମନ ଏହାରେ ଅଟୁଟ ରହିଲା। ଏହା ପରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମ, ଯାହାର ଚାଲିବା ଅନ୍ଦା ହାତୀ ପରି, ତାଙ୍କର ମାତୃ ନିବାସ ପାଖକୁ ଗଲେ; ସେ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ରାଜନିବାସରେ ଯେଉଁଠି ଶୃଙ୍ଗାରୀ ନାୟକମାନେ ରହୁଥିଲେ, ସେଠି ରାମ ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ରାମ ହସି ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ତଥାପି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାତ୍ମା ପୁଅ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କଲେ; ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କରିବାକୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରୁ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କର।” ଏହିପରେ ଚତୁର୍ତ୍ଥି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ, ଯାହାର ଚକ୍ଷୁ ପଦ୍ମ ପରି, ଗାଁ ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ମହାନ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଚାଲିଥିଲେ। ସେ ଭୂମିର ନାଥକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଛି, ଅଗ୍ନି ଭସ୍ମ ରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଜଳ ବିନା ଝିଅ ପାଇଁ ହାଇଁ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଏକାମତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ, ଯୋଡି ହାତରେ ବିନୟରେ କହିଲେ। ପ୍ରଥମେ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ତାପରେ ଭୟଭିତ, ମୃଦୁ ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ, “ଆପଣଙ୍କର ପୁଅ, ମଣ୍ଡଳରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱାରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି।” “ଆପଣ ଶୁଭ କରନ୍ତୁ! ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।” “ସେ ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ—ଦେଖନ୍ତୁ, ଭୂମିର ନାଥ, ରାଜା ସମସ୍ତ ରାଜ ଗୁଣରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାରାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।” ତାପରେ ତ୍ରୁତ୍ୟ ଶବ୍ଦରେ, ସତ୍ୟବାନ ରାଜା, ଧର୍ମପରାୟଣ, ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର, ଆକାଶ ପରି ଶୁଭ୍ର, ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଉତ୍ତର କଲେ—“ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଣ; ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାନେ ଦେଖି, ମହିଳାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି, ତିନି ଶହ ପାଖା ମହିଳାମାନେ, ତାଙ୍କର ଲାଲ ଆଖି, ବ୍ରତ ନେଇ, ଦୟାରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି, ଚାଲିଗଲେ। ପତ୍ନୀମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ଆଣ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ, ଭୂମିର ନାଥଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଗଲେ। ରାଜା, ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୁଅ ଯୋଡି ହାତରେ ଆସୁଥିଲେ, ଦୁଃଖରେ ତ୍ୱରିତ ଉଠି, ପତ୍ନୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ। ରାଜା ରାମକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଗତିରେ ଗଲେ, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଚିତ୍ତ ହାରି ଚିହ୍ନ ହୋଇ ପଡିଗଲେ। ରାମ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅପରାଜିତ ରାଜାକୁ ଶୀଘ୍ର ପାଖକୁ ଗଲେ। ରାଜନିବାସରେ ହଜାର ମହିଳାମାନେ ଏକାଉଁ ରାମ ଉପରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି, ଗହଣାର ଧ୍ୱନିରେ ମିଶିଗଲେ। ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସୀତା ସହିତ, ରାଜାଙ୍କୁ ଭାବୁକ ହୃଦୟରେ ଶୋଯାଇଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଚେତନା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି; ଯୋଡି ହାତରେ, ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଶମୁଦ୍ରରେ ବିମଗ୍ନ, କହିଲେ—“ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ; ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାବେଳେ, ଆପଣ ମୋ ସୁସ୍ଥି ଦେଖନ୍ତୁ।” “ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ସୀତା ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବ; ଅନେକ ଏକାନ୍ତ ସତ୍ୟ କାରଣରେ ବାଧିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରହିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।” “ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡି, ଆମେ ତିନିଜଣ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଏବଂ ସୀତା, ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ପାଇଁ କରନ୍ତି।” ଏହିପରେ, ରାମ ରାଜାଙ୍କ ଅଶାନ୍ତ ଅନୁମତି ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାବେଳେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ କହିଲେ—“ରାଘବ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଦାନରେ ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଛି, ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି; ଆପଣ ଆଜି ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ହେବା ଉଚିତ, ମୋତେ ରୋକିବା ଉଚିତ।” ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଇ, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଯୋଡି ହାତରେ ନମସ୍କାର କରି, କୌଶଳରେ ଉତ୍ତର କହିଲେ—“ଆପଣ ଭୂମିରେ ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ କରନ୍ତୁ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବି, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ଚାହେଁ ନାହିଁ।” “ଚୌଦ ଦିନ ଅରଣ୍ୟରେ ଅତିବାହିତ କରି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଶେଷ ହେଲା ପରେ, ଆମେ ପୁନଃ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏକାଉଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି।