ଅୟୋଧ୍ୟାର ଗୃହମାନେ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଏଠାରେ ଏଫେରେ ମୂଷାମାନେ ଦୌଡ଼ିବା ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଗହ୍ୱରରେ ଭରିଯାଇଥିଲା। ଜଳ ଓ ଧୂଆଁର ଅଭାବ, ସଫାସୁଫା ନଥିଲା, କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପାଠ ହରାଇଯାଇଥିଲା। ଏହି ଘରମାନେ ଭଙ୍ଗ୍ରାସ୍ଥ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏକ କଠୋର ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପରି, ପାତ୍ରପାଣା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲୁ—ଏହି ଘରମାନେ କୈକେୟୀ ନିଜ ଅଧିକାର କରୁନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଯିବେ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ମାନେ ନଗର ହେଉ, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଏହି ନଗର ଏବେ ଅରଣ୍ୟ ହେଉ। ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ମୂଳପ୍ରବେଶୀ ପ୍ରାଣୀ, ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ତୁପକ୍ଷୀ, ହାଥୀ, ସିଂହ ସମସ୍ତେ ଆମକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ। ଆମେ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ସେମାନେ ନେଇଯିବେ; ଯେଉଁଠି ଆମେ ରହିବା, ସେଠି ସେମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଯିବେ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ ଓ ଅରଣ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଭରିଥିବା ଏହି ଜମି। କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କର ପୁଏଁ ଓ ବାନ୍ଧବମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏହି ଅଧିକାର ନିଅନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖରୁ ଉଚ୍ଚାରିତ ଏହି ବିଭିନ୍ନ କଥା ରାଘବ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ ଏହାରେ କେବେ ଅଚଳ ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ପଦଚାଳନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚରିତ୍ର, ତାଙ୍କର ମାତୃମହଳ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶୃଙ୍ଖଳାବଦ୍ଧ ବୀରମାନେ ବସିଥିଲେ, ସେ ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସହ ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ଏବଂ ମିଶ୍ର ହସରେ, ରାମ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କଲେ, ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାବତ୍ ସୁମନ୍ତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଥିଲେ। ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ, ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।” ଏଠାରେ ଚତୁର୍ତ୍ଥିଶତ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ଏହାପରେ, କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ମହାନ ରାମ ତାଙ୍କ ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସାରଥି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ। ସେ ଧରିତ୍ରୀପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ରକ୍ତିମ, ଅଂଗାର ମୁଢ଼ିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ହ୍ରଦ ପରି। ଦୁଃଖରେ ଅତି ଅଳମ୍ବିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ସାରଥି ଦଣ୍ଡବତ୍ କରି ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସାରଥି ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ପରେ ଭୟଭିତ, କ୍ଷୀଣ ଓ କୋମଳ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ମହାନ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣ ଶୁଭ ରୁହନ୍ତୁ! ରାମ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ସେ ଏବେ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେ ବୃହତ୍ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ—ଧରିତ୍ରୀନାଥ, ରାଜଧର୍ମରେ ଶିରୋମଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତୁ।” ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ପରି ଗମ୍ଭୀର, ଆକାଶ ପରି ନିର୍ମଳ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ରାନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାନେ ଗଲେ ଏବଂ ନାରୀମାନେଂକୁ କହିଲେ, “ଧନ୍ୟ ରାଜା ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନକରି ଯାଅନ୍ତୁ।” ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ନାରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ରାଜପ୍ରାସାଦ ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତିନି ଶତ ଏବଂ ଅର୍ଧ ନାରୀ, ତାଙ୍କ କପିଳନୟନ, ବ୍ରତ ନିୟମ ଗ୍ରହଣ କରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ଯାଉଥିଲେ। ରାନୀମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।” ତାହାପରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀ (ସୀତା)ଙ୍କୁ ନେଇ, ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଧରିତ୍ରୀପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଆବେଗାବିଶ୍ତ ହୋଇ, ନାରୀମାନେ ଘେରିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ତ୍ୱରିତ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାରାଜ ଦୁଃଖରେ ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଦୌଡ଼ି ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଚେତନ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ରାମ ଓ ପ୍ରବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିବା ପିତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଗତିରେ ନିକଟ କଲେ। ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ହଜାର-ହଜାର ନାରୀମାନେ ଆକସ୍ମିକ ଚିତ୍କାର କଲେ—“ହା ରାମ!”—ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଧ୍ୱନି ଗହନ ଅଳଙ୍କାର ଝଙ୍କାର ସହିତ ମିଶିଯାଇଥିଲା। ରାଜାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ ଅଶ୍ରୁପରିସିଚ୍ୟିତ ଶୋକାକୁଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟ୍ୟାରେ ବସାଇଦେଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ସ୍ଥିର ହେଉଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଜୋଡ଼ା ହାତରେ, ଅଶ୍ରୁ ଓ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବି, କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣ ମୋ ମଙ୍ଗଳ ଦେଖନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଜଣ ସତ୍ୟ ଉପପାଦନ ଦ୍ୱାରା ବିରତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନୁହେଁ।