ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକାଦଶ ସର୍ଗର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥାକୁ ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଯାଉଛୁ। ଏହି ଉପକଥା ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଦିନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତା ଉପଦେଶ ଦେଇ କହିଲେ— "ହେ ରାଜନ୍, ମୋର ଏହି ଉପକୃତିକର ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକୁ ପୁନର୍ବାର ଶୁଣ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଶୁଭ ଘଟଣା ବିଷୟରେ କହିବି।" ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେବେ ଏକ ମହାଧର୍ମାତ୍ମା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଦଶରଥ ନାମକ ରାଜା। ସେ ଅଙ୍ଗ ରାଜ୍ୟର ରାଜା ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବେ, ଯାହାଙ୍କ ଝିଅ ନାମ ଶାନ୍ତା, ଅତି ଶୁଭାଗ୍ୟଶାଳି। ଅଙ୍ଗର ରାଜପୁତ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ରୋମପାଦ, ଏହି ପ୍ରଶସ୍ତ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସହିତ ଯୋଗାଯୋଗ କରିବେ। ଏଠାରେ ଦଶରଥ ରାଜା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରୋମପାଦଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମହାନ, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛ, ଶାନ୍ତାଙ୍କର ପତି ମୋ ପାଇଁ ପୁତ୍ରକାମେଷ୍ଟି ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ, ଯାହା ମୋ ବଂଶ ଚାଲିଥାଉ।" ଏହି ଶୁଣି, ରୋମପାଦ ଭାବିଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତାଙ୍କ ପତି, ଯିଏ ଏକ ପୁତ୍ରବାନ୍, ସେଇ ଋଷି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଇବାକୁ ସ୍ବୀକାର କଲେ। ଏହି ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ ପାଇଁ ଦଶରଥ ରାଜା ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ। ଖ୍ୟାତି ଲାଗି ଦଶରଥ ହାସ୍ତ ଯୋଡି ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣମନ୍ଦଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ବାଛିଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ରାଜା ଦଶରଥ ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଆଣିବେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳିବ। ଏହି ଯଜ୍ଞର ଫଳରେ ଚାରିଜଣ ଅପାର କ୍ଷମତାଶାଳୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିବେ, ଯେଉଁମାନେ ବଂଶକୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରିବେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏହିକଥା ଶୁଣି, ରାଜନ୍, ତୁମେ ନିଜେ ସମ୍ମାନ ସହିତ ସେଠାକୁ ଯାଉ, ସେନା, ରଥ ଓ ସମସ୍ତ ଅନୁଚର ସହିତ। ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦଶରଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ; ରାଜପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ ପରାମର୍ଶ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେ ନିଜ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳ ସହ ଯାତ୍ରା କଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀ ଅଟିକି ଶାନ୍ତ ତାଳରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ସେଉଁଠାରେ ଦଶରଥ, ରୋମପାଦଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା, ଅଗ୍ନିସମ କାନ୍ତି ଥିବା ଋଷିପୁତ୍ର ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କଲେ। ରୋମପାଦ ରାଜା, ଦଶରଥଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି ଅନ୍ତଃକରଣରୁ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଜଣାଇଲେ। ଦୁଇ ରାଜା ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ସ୍ନେହର ବନ୍ଧନରେ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ, ଦଶରଥ ତାହାଁରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ସାତ-ଆଠ ଦିନ ପରେ ରୋମପାଦ ଦଶରଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତା ତୁମ ସହ ତାଙ୍କର ପତି ସହ ରହିଛନ୍ତି।" ଦଶରଥ କହିଲେ, "ବଡ଼ କାମ ଆସିଛି, ତେଣୁ ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ମୋ ସହରକୁ ପଠା।" ରୋମପାଦ ଏହି ପ୍ରସ୍ତାବକୁ ମଞ୍ଜୁର କଲେ ଏବଂ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ତୁମ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହ ଯାଅ।" ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ମଞ୍ଜୁର କରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଯେପରି ଆଜ୍ଞା।" ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଓ ଶାନ୍ତା ଦୁଇଜଣ ହସ୍ତ ଯୋଡି ଓ ସ୍ନେହଭାବରେ ଏକାଉଁଠି ଯାତ୍ରା କଲେ। ଦଶରଥ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରୋମପାଦ ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ ବନ୍ଧୁକୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ରଘୁବଂଶୀ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ସହରକୁ ଫେରିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ପୌରବାସୀଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ଖବର ପଠାଇଲେ— "ସମସ୍ତ ସହରକୁ ଶୀଘ୍ର ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାର କର।" ସୂଗନ୍ଧ ଦେଇ, ପାନି ଛିଟି, ପତାକା ଲଗାଇ ସହରକୁ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ସୁନ୍ଦର କରାଯାଇଲା। ରାଜା ଫେରିବାର ଖବର ଶୁଣି ସମସ୍ତ ପୌରବାସୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ ହେଲା, ତାପରେ ଦଶରଥ ଶୋଭିତ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶଂଖ ଓ ଢୋଲର ଧ୍ୱନିରେ ସେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଗରେ ନେଇ ଆଣାଗଲା। ସମସ୍ତ ପୌରବାସୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦଶରଥ ରାଜା, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆଣନ୍ତି, ସେପରି ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଗୃହରେ ନେଇଲେ। ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ପୂଜା କରି, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୃହେ ଆଣିବାରେ ନିଜକୁ ସଫଳ ମନେ କଲେ। ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଶାନ୍ତ ଓ ଶୁଭ ଦେଖି, ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଶାନ୍ତା ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହିଳା ଓ ବିଶେଷ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ସେଉଁଠି ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ସହ କିଛିଦିନ ଶୁଭ ଭାବେ ରହିଲେ। ଏହିପରେ, ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗର ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବହୁ ଦିନ ପରେ, ଏକ ମନୋହର ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା। ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କ ମନେ ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ— "ମୋ ବଂଶ ଚାଲିଯାଉ, ପୁତ୍ର ହେଉ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆପଣ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ।" ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ କହିଲେ, "ଏହିପରି ହେଉ," ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନିଅ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱକୁ ମୁକ୍ତ କର।" ସେ କହିଲେ, "ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ତୀରେ ଯଜ୍ଞ ବେଦି ପ୍ରସ୍ତୁତ କର।" ତାପରେ ରାଜା ଏହି ଆଦେଶ ଦେଲେ— "ସୁମନ୍ତ୍ର, ଶୀଘ୍ର ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଯଜ୍ଞପାତ୍ର, ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ ଓ ପୁରୋହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କର।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଦ୍ରୁତ ଏବଂ କ୍ଷମତାଶାଳୀ ଭାବେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନେଇ ଆସିଲେ। ଦଶରଥ ଏହି ସମସ୍ତ ବେଦବିଦ୍ୟାଧର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଚିତ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଲେ। ତେଣୁ ଦୟାଳୁ ଓ ଧର୍ମାନୁକୂଳ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ— "ମୋ ସନ୍ତାନ ନ ଥିବା ଦୁଃଖରେ ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଖୁସି ନାହିଁ।" ଏହାଁଠିଏ ଏହି ସର୍ଗର କଥା ଶେଷ ହୁଏ।