ସମୁଦ୍ରରେ ଭଣ୍ଡାରିତ ଧନ, ଧ୍ୱଂସ ପଡ଼ିଥିବା ଦଳାନ, ଏକଠା ହୋଇଥିବା ଧନ-ଧାନ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ଏବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅମୂଲ୍ୟ ହେଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା, ନିକଟେ ଉଠୁଥିବା ଉଣ୍ଡେମାନେ ଭରିଥିବା, ତାଙ୍କର ଗହ୍ୱରରେ ଗଡ଼ିଯିବା ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକୁ କେହି ମୂଲ୍ୟ ଦେଉ ନାହିଁ। ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକ ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ବିହୀନ, ଶୁଭ୍ରତା ନାହିଁ, କର, ବଳି, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ପାଠ ହରାଇଛି। ଏଠି ଏମିତି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଯେପରି ଦୁଃଖଦାୟକ ଋତୁ ତାହାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଛି, ପାତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଛୁ—ଏମିତି ଘର ଦାୟିତ୍ୱ କୈକେୟୀ ନେଉ। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯିବେ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ନଗର ହେଉ, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଏହି ନଗର ଅରଣ୍ୟ ହେଉ। ଅରଣ୍ୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗୂହାଜନ୍ତୁ, ପଶୁ, ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ, ସିଂହ—ସେମାନେ ଆମ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉ। ଆମେ ଯାହା ଛାଡ଼ିଯିବା, ସେମାନେ ନେଉ; ଯେଉଁଠି ଆମେ ରୁହିବା, ସେଠି ସେମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଉ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ ଓ ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀର ଭୂମି। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଏହି ସମ୍ପତି ନେଉ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ କହିଥିଲେ, ରାଘବ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ଓଲଟିଲା ନାହିଁ। ସେହି ସତ୍ୟବାନ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଗମନ କରୁଥିବା ରାମ, ତାଙ୍କ ମାଆଁଙ୍କ ମହଳ ଦିଗରେ ଚାଲିଲେ, ଯେପରି କୈଳାସ ଶିଖର ଦ୍ୱିପ୍ରଭା। ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶୃଙ୍ଖଳିତ ବୀରମାନେ ବସିଥିଲେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ସୁମନ୍ତ୍ର ନିକଟରେ ଦୁଃଖିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦଢ଼ିଆ। ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଠାରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ବସିଥିଲେ; ଏବଂ ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ସହିତ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା। କିନ୍ତୁ ତାହାର ପୂର୍ବରୁ, ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ସେଠାରେ ଦଢ଼ିଆ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଧାରିଲେ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ପିତୃଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ଅଟୁଟ ସଂକଳ୍ପ ସହିତ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ, ସେହି ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଉପସ୍ଥିତି ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏହିପରେ, କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଦ୍ୱାରରେ ଅଛି।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେଖିଲେ ଯେ, ରାଜା ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତଃକରଣ ଅସ୍ଥିର, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି। ସେ ଭୂମିର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରକ୍ତିମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଆଗୁଣ ଉପରେ ଛାଇଁ ପଡ଼ିଥିବା ପରି, ଜଳବିହୀନ ହ୍ରଦ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ। ଏପରି ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ଜାଗ୍ରତ କରି, ହାତ ଜୋଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ କାମନା କଲେ, ତାପରେ ଭୟଭିତ, ମୃଦୁ ଓ ଦୁର୍ବଳ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ମହାବୀର, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ବାଘ, ତୁମର ପୁଅ ଦ୍ୱାରରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଅନୁଚରମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଭଗ୍ୟ ହେଉ, ସତ୍ୟପାଳକ ରାମ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ବୃହତ୍ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ କିରଣ ସହିତ ଶୋଭିତ।" ଏପରେ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସାଗରପରି ଗଭୀର ଓ ଆକାଶପରି ଶୁଭ୍ର ରାଜା, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାର୍ଗରେ ଯାଇ, ମହିଳାମାନେଂକୁ କହିଲେ, "ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ତୁମକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି, ବିଳମ୍ବ ନକର, ଯାଅ।" ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଠାରେ ସାଢ଼େ ତିନିଶୋ ରାଜମହିଳା, ତାମ୍ରନୟନି, ବ୍ରତ ନେଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ଜାଉଥିଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳା ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ଆଣ।" ତେଣୁ ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଭୂମିପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ନେଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପୁଅ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଆସୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ଓ ମହିଳାମାନେ ଘେରିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ତୁରନ୍ତ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଭୂପତି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅଧୀନ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ି ଯାଇ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଲେ। ରାମ ଓ ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ। ରାଜମହଳରେ ହଜାରେ ହଜାର ମହିଳା ହଟାତ୍ "ହା ରାମ!" ବୋଲି କାନ୍ଦିଉଠିଲେ, ଗହନ ଅଳଙ୍କାର ଧ୍ୱନି ମିଶିଗଲା। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁବଳେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସୀତା ସହିତ, ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଶୟ୍ୟା ଉପରେ ବସାଇଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ ରାଜା ଚେତନା ଫେରିଛନ୍ତି। ସେ, ହାତ ଜୋଡ଼ି, ନୟନରେ ଅଶ୍ରୁ ଓ ଦୁଃଖର ମହାସାଗରେ ବିଗ୍ନ ହୋଇ, କହିଲେ, "ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି; ମୋ ନିରାପଦ ଫେରିବା ଦେଖନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ସୀତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦିଅନ୍ତୁ; ଅନେକ ସତ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁହିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତି ନାହିଁ। ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ—ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଓ ସୀତା—ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ହେ ମାନ୍ୟଦାତା, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ; ଯେପରି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତି।