ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ଛାଡି ଦେବାକୁ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକତା ଦେଖାଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ। ସମୁଦ୍ରରେ ଜମା ଥିବା ଧନ, ଭଙ୍ଗା ଅଙ୍ଗନା, ସଂଗ୍ରହିତ ଧନ-ଧାନ୍ୟ — ଏସବୁ ଆଉ କିଛି ମୂଲ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ। ଗୃହଗୁଡ଼ିକ ଧୂଳିରେ ଆଛାଦିତ, ଦେବତାମାନେ ଛାଡିଦେଇଛନ୍ତି, ମାଉସମାନେ ଏଠାଉଁଠି ଦୌଡ଼ିବା, ମାଉସ ଗହ୍ୱର ଭରି ଦେଇଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ନାହିଁ, ସଫାସୁତା ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ପଣ, ପାଠ — ଏସବୁ ହାରାଇଯାଇଛି। ଏକ କଠୋର ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି, ଆମେ ଛାଡିଦେଇଛୁ — ଏହି ଘର କୈକେୟୀ ନେଇ ନିଅନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯାଆନ୍ତି, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ହେଉ ନଗର; ଆମେ ଛାଡିଦେଇଥିବା ନଗର ହେଉ ଅରଣ୍ୟ। ଅରଣ୍ୟର ଗହ୍ୱର ପଶୁ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ହସ୍ତୀ, ସିଂହ — ସମସ୍ତେ ଆମ ଭୟରେ ଏଠାଉଁଠି ଛାଡିଦେଇ ଚାଲିଯିବନ୍ତୁ। ଆମେ ଯାହା ଛାଡିଦେଇଛୁ, ସେମାନେ ନେଇଯିବନ୍ତୁ; ଯେଉଁଠି ଆମେ ରୁହୁ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଛାଡିଦେଉନ୍ତୁ — ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଜଙ୍ଗଲ ମୃଗ ପକ୍ଷୀ ସମସ୍ତେ। କୈକେୟୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ପରିବାର ଏହି ଘର ନେଇ ନିଅନ୍ତୁ; ଆମେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବା। ଏଭଳି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ରାଘବ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ କିଛି ଦୂର୍ବଳ ହେଲା ନାହିଁ। ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ମଦୋନ୍ମଦ ହସ୍ତୀ ଭଳି ଚାଲି, ତାଙ୍କର ମାତୃ ମହଲ ଦିଗରେ ଗଲେ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାଜପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେଠି ଶୂରବୀରମାନେ ବସିଥିଲେ, ସେ ଦୁଃଖ ଭରା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରି, ହସି ରାମ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କଠାରେ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ — ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ନିମିତ୍ତେ। କିନ୍ତୁ ତାହା ପୂର୍ବରୁ, ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁପୁତ୍ର ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, କ୍ଷଣକ ଅପେକ୍ଷା କଲେ — ଯିଏ ରାଜାଙ୍କୁ ନିଜ ଆଗମନ ଜଣାଇବାକୁ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଭକ୍ତି ଦେଖାଇ, ଅରଣ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — "ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏଉଁଠି ଚତୁର୍ତ୍ଥି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ତାପରେ, କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ମହାନ୍ ରାମ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠି ଆସିଛି।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାରିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — ଯିଏ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ — ଭୂମିର ନାଥ, ଲାଲ ରବି, ଭସ୍ମାଙ୍କୁ ଢାକିଥିବା ଅଗ୍ନି, ଜଳ ନଥିବା ହୃଦୟ ହ୍ରଦ ଭଳି। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗିଲେ — ଯିଏ ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, କିନ୍ତୁ ମନ ଅତି ଦୁଃଖିତ — ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି, ଦୁଃଖରେ ରାମ ପାଇଁ କ୍ଷୀଣ ମନରେ ଅନୁସୃତ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ, ପରେ ଭୟଭିତ, ମୃଦୁ ଏବଂ କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ — "ତୁମର ପୁଅ, ପୁରୁଷରେ ପୁରୁଷସିଂହ, ଦ୍ଵାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଆଶ୍ରିତମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦେଇଛି।" "ତୁମେ ଶୁଭ ରୁହ — ରାମ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ। ନିଜ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।" "ସେ ମହାଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ — ଭୂମିର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରାଜ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ରବିର କିରଣ ଭଳି।" ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଗଭୀର ମହାରାଜ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଘବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେ।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାନେ ପାଇଁ ଗଲେ, କହିଲେ — "ମହାରାଜ ଆଜ୍ଞା ଦେଇଛନ୍ତି, ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବା।" ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଏହି ପ୍ରସାଦକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ — ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ। ସେଠି, ସାଢେ ତିନି ଶହ ଲାଲ ଆଖିର ମହିଳାମାନେ, ଉପବାସ ନେଇ, କୌଶଳ୍ୟାକୁ ଘେରି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଯାଇଲେ। ପତ୍ନୀମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ — "ମୋ ପୁଅକୁ ଆଣ।" ସୁମନ୍ତ୍ର, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭୂମିର ନାଥଙ୍କ ବିଦ୍ଧାନରେ ଗଲେ। ରାଜା, ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ଆସୁଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ତଳିଆ, ମହିଳାମାନେ ଘେରିଥିବା, ଶୀଘ୍ର ଉଠିଗଲେ। ମନୁଷ୍ୟର ନାଥ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ, ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଅଚେତନ ହେଲେ। ରାମ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ଦୁଃଖ ଭରା ରାଜାଙ୍କଠାରେ ଗଲେ, ଯିଏ ଅଚେତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ରାଜପ୍ରସାଦରେ ହଜାର ମହିଳାମାନେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇ, "ହା ରାମ!" ରୋଦନ ଓ ଗହଣାର ଶବ୍ଦ ମିଶିଗଲା। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାହୁରେ ବନ୍ଧି, ସୀତା ସହିତ, ରୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଶୟନପଥରେ ବସାଇଲେ। କ୍ଷଣକ ପରେ, ରାମ ଦେଖିଲେ — ରାଜା ଅଚେତନାବସ୍ଥାରୁ ଚେତନାକୁ ଫେରିଲେ; ହାତ ଜୋଡି, ଅଶ୍ରୁ ଏବଂ ଦୁଃଖର ଅପାର ସାଗରରେ ବିମଗ୍ନ, କହିଲେ: "ମହାରାଜ, ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି; ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପାଇଁ ଯାଉଛି, ତୁମେ ମୋ ସୁସ୍ଥତା ଦେଖିବା।" "ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅ, ସୀତା ମୋ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେ; ଅନେକ ସତ୍ୟ କାରଣରେ ବାଧା ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁହିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ।" "ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତା — ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅନୁମତି ଦିଅ, ଶ୍ରୀ, ଦୁଃଖ ଛାଡି — ଯଥା ପ୍ରଜାପତି ନିଜ ପିଲାମାନେ ପାଇଁ କରନ୍ତି।