ରାଘବ—ମାନବମାନ୍ୟଙ୍ଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହାଙ୍କୁ ଦୟା, କୃପା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଜକୁ ଦମନ କରିବା ଶକ୍ତି ଓ ଶାନ୍ତିର ଛଅ ଗୁଣ ଭୂଷିତ କରିଛି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନ୍ୟଙ୍ଗର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ରୂପେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛି। ତେଣୁ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଜନମାନ୍ୟ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପୋଖରୀ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ସାରା ପୃଥିବୀ ଏହି ଜଗତ୍ର ନାଥ ରାଘବଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହୋଇଯାଉଛି, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଆଘାତିତ ହେଲେ ତାହାର ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଉଛି। ରାଘବ ମାନବ ଜାତିର ମୂଳ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜ ଦୀପ୍ତିମାନ୍; ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ଗ ଭଳି। ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁବା, ନିଜ ଜନାନ୍ତୁ, ଜନାନୀ, ପରିବାର ଓ ସମସ୍ତ ନିକଟତମ ସହ ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯାଆନ୍ତି। ବାଗିଚା, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ତ୍ୟାଗ କରି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକତା ବନ୍ଧି, ଆମେ ଧର୍ମମୟ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଧନ, ଉଜ୍ଜଡ ଗୃହ, ସଂଗୃହୀତ ଧନ ଓ ଧାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହେଉ। ତାହା ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବ, ଦେବମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଉନ୍ମାଦ କୁହୁଡ଼ିଯାଇ ତାହାର କୁହୁଡ଼ି ଭରିଯିବ। ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ସଫା ନଥିବା, ହାରାଇଯିଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ ଓ ପାଠ; ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ମ ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭାଣ୍ଡା, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ଏହି ଘର କୈକେୟୀ ନିଜ ଅଧିକାରକୁ ନେବି। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ନଗର ହେଉ, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନଗର ଜଙ୍ଗଲ ହେଉ। ଜମିର ଗହଳି ଜନ୍ତୁ, ପାହାଡ଼ର ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଆମର ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ତ୍ୟାଗ କରି ଚାଲିଯିବ। ଆମେ ଯାହା ଛାଡ଼ିଦେବା, ସେମାନେ ନେବେ, ଆମେ ଯାଁଠି ରହିବା, ସେଉଁଠି ତ୍ୟାଗ କରିବେ; ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଓ ଜଙ୍ଗଲର ପଶୁ ପକ୍ଷୀ ସମସ୍ତେ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ସମ୍ବନ୍ଧିମାନେ ନିଜ ଅଧିକାରକୁ ନେବେ; ଆମେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ଶୁଭ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କହିଯାଇଥିବା ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉକ୍ତି ରାଘବ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ ଏହି କଥାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲାନି। ତାଙ୍କର ଗତି ମଦୋନ୍ମଦିତ ହାତୀ ପରି, ଧର୍ମମୟ ରାଘବ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କର ରାଜପାଳିସରେ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଦୀପ୍ତି କୈଳାସ ପୃଷ୍ଠ ପରି ଜ୍ୱଳିତ। ରାଜପାଳିସରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶିକ୍ଷିତ ନାୟକମାନେ ବସିଥିଲେ, ତିଏ ଦୁଃଖିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟମାନେ ଆସିଥିବାରେ ସେଉଁଠି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ରାମ ହସି ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଏହି ଦିନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ। ତଥାପି, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ରୁକିଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେବା ପାଇଁ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ ରହି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଘୋଷଣା କର।” ଏଠାରେ ଚତୁର୍ତ୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ରାମ, ପଦ୍ମାକ୍ଷ, ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ, ଚାରିଅଟିୟର୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଚାରିଅଟିୟର୍ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଗତିରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଦୁଃଖରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଗଭୀର ଉଶ୍ଵାସ ଚାଲୁଥିଲେ। ସେ ଭୂମିର ନାଥକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଲାଲ ହୋଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭସ୍ମ ରେ ଢାକିଯିବା ଅଗ୍ନି, ଜଳବିହୀନ ହେଉଥିବା ଝିଲି। ଚାରିଅଟିୟର୍ ଏହି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗାଇ, ଜୋଡ଼ା ହାତରେ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ଚାରିଅଟିୟର୍ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ କାମନା କରି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ, ତାପରେ ଭୟଭୀତ, ମୃଦୁ, ଅତି କ୍ଷୀଣ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦ୍ୱାରରେ ଅଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ନିର୍ଭରମାନେ ଆଉ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ନିଜ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେ ଆଉ ନିଜରୁ ନିବାହ କରି, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ—ସେଉଁଠି ଆପଣ ଭୂମିର ନାଥ, ସମସ୍ତ ରାଜଗୁଣରେ ଭୂଷିତ, ରଉଦ୍ର ପରି ତେଜସ୍ବୀ।” ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମମୟ, ଗଭୀର ସମୁଦ୍ର ପରି, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପାଖରେ ଯେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଆଣ; ସମସ୍ତଙ୍କ ଘେରାଉରେ ମୁଁ ରାଘବକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।” ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାନ୍ୟ ମାନେ ମାନେ ଯାଇ, କହିଲେ—“ପ୍ରଭାବାନ୍ତ କ୍ଷତ୍ରୀୟ ରାଜା ଆପଣମାନେ ଆଗମନ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛନ୍ତି; ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆସନ୍ତୁ।” ଏଭଳି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ କଥାରେ, ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଏହି ରାଜପାଳିସ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କରିଲେ। ସେଉଁଠି, ତିନି ଶତ ଓ ଅର୍ଧ ନାରୀମାନେ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ଅଖି ଓ ନିବୃତ୍ତି ନିୟମ ନେଇ, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଜେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ନାରୀମାନେ ଆସିଗଲେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚାରିଅଟିୟର୍କୁ କହିଲେ—“ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅ ଆଣ।” ସେ ଚାରିଅଟିୟର୍, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭୂମିର ନାଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗଲେ। ରାଜା, ଜୋଡ଼ା ହାତରେ ଆସୁଥିବା ପୁଅକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ଓ ନାରୀମାନେ ଘେରିଥିବା ସ୍ଥିତିରେ ଶୀଘ୍ର ଉଠିଗଲେ। ନରନାଥ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୃତ ଗତିରେ ଯାଇ, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚି, ଭୂମିରେ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଗଲେ।