ସୀତା, ଯିଏ ସବୁବେଳେ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଓ ରକ୍ତ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ ରହୁଥିଲେ, ବନର ତାପ ଓ ଶୀତ ଅନୁଭବ କରି, ଶୀଘ୍ର ଏହି ଶୋଭା ହରାଇବେ। ଏହି ଦିନ, ରାଜା ଦଶରଥ ମନେ ହେଉଛନ୍ତି କିଛି ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭାବିତ; କାରଣ ଏକ ରାଜା କେବେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିଷ୍କାସିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏକ ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କାସନ ଅନୁଚିତ; ତେବେ ଯିଏ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ଜିତିଛି, ସେଠାରେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ କିପରି ହେବ? ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିୟମ ଓ ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି, ସେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଜନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିୟୋଗାନ୍ବିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ ଯେତେବେଳେ ବିପଦରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ—ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ଆହତ ହେଲେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ସବୁ ମର୍ମାହତ ହୁଏ। ରାମ ମନୁଷ୍ୟ ସମୁଦାୟର ମୂଳ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅପୂର୍ବ; ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଅଟୁଟ ଅଂଶ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଆମେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ—ଆମର ଜନନୀ, ବନ୍ଧୁବର୍ଗ ସହିତ, ସେଉଁଠି ଯାହାଁ ରାଘବ ଯିବେ। ଆମର ବାଗିଚା, ଖେତ, ଘର ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଆମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଥିବା ଧନ, ଭଙ୍ଗ୍ରାସ୍ତ ଦଳାନ, ସଞ୍ଚିତ ଧନ-ଧାନ୍ୟ, ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହେଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବ, ଦେବତାମାନେ ଛାଡ଼ିଦେବେ, ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉନ୍ଦୁର ଦ୍ୱାରା ଭରିଯିବ, ତାଙ୍କ ଗାଧିର ଗହ୍ୱର ପୂରିଯିବ। ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଚିତା ନଥିବା, କର ହାରାଇଯିବ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପାଠ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେବ ନାହିଁ। ଦୁଷ୍ଟ ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ୍ରାସ୍ତ, ପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଯିବ, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଘର—ଏହି ସବୁ କୈକେୟୀ ନେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଯିବେ, ଶେଇଠି ମନ୍ଦିର ହେଉ, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ନଗର ବନ ହେଉ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ହସ୍ତୀ, ସିଂହ ଆମକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ବନ ଛାଡ଼ିପଳାଉ। ଆମେ ଯାହା ଛାଡ଼ିଦେବା, ସେମାନେ ନେଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁଠି ଆମେ ରହିବା, ସେଠି ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତୁ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ବନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀର ଜମି। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏହି ସବୁ ନେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ନିଜ ମନର ଭାବ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କ ମନ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣରେ କମ୍ପିତ ହେଲା ନାହିଁ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମଦମତ୍ତ ଦ୍ୱିପ ଚାଳ ଭଳି ଚାଲି, ମାତୃ ମହଳ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ କୈଳାସ ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୂରବୀରମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସେ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଅନ୍ତରେ ନ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ ଥିବାରୁ ସେଠି ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ରାମ ହସି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ତେବେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁକି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେବାକୁ ଥିଲେ। ପିତୃଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରୁ, ନିଶ୍ଚୟ କରି ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏହିପରେ, ରାମ, ଅପୂର୍ବ କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠି ଆସିଛି।" ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତରବେଦନାକୁ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଦେଉଥିଲେ। ସେ ଭୂମିପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗୀନ, ଅଗ୍ନି ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଛି, ଜଳ ଶୂନ୍ୟ ହ୍ରଦ ଭଳି ଦୁଃଖିତ। ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କଲେ, ଯିଏ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମନ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା, ଏବଂ ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ନମସ୍କାର କଲେ, ପରେ ଭୟଭୀତ, କ୍ଷୀଣ ଓ କୋମଳ ସ୍ୱରେ କହିଲେ— "ମହାବୀର ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ନିର୍ଭର କରୁଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଭ କାମନା। ରାମ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖାଗମନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେ ମହାବନକୁ ଯିବେ—ଏହି ଭୂମିନାଥ, ରାଜଧର୍ମରେ ଶିରୋମଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ।" ତେବେ ରାଜା, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମୁଦ୍ର ପରି ଗଭୀର, ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ପତ୍ନୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠିକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘିରି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ସୁମନ୍ତ୍ର ଅନ୍ତଃପୁର ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଇ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେଂକୁ କହିଲେ, "ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଆପଣମାନେଂକୁ ଡାକିଛନ୍ତି; ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯାଆନ୍ତୁ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସବୁ ସ୍ତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ ଗମନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତିନି ଶହ ଅର୍ଦ୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀ, ତାମ୍ର ନୟନ, ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଘିରି ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ସେମାନେଂକୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଆଣ।" ସେଉଁଠାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ନେଇ, ଶୀଘ୍ର ଭୂମିପତିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ରାଜା, ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହସ୍ତେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଂକୁ ଘିରି, ଆସନ ଛାଡ଼ି ତୁରନ୍ତ ଉଠିଯାଇଲେ।