ଯିଏ ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ଯିଏ ଅନେକ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖି କେବେ ମିଛ କହିପାରିବେନି। ଯେ ସୀତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ଆକାଶରେ ବି ଚଳିତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେଖିପାରିଥିଲେନି—ସେଇ ସୀତାକୁ ଆଜି ରାଜପଥରେ ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସରିର ଯେଉଁଥିରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଓ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଲାଗିଥାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ତାପ ଓ ଶୀତରେ ତାଙ୍କ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେବେ। ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ଦଶରଥ ରାଜା କିଛି ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି; କାରଣ ଏମିତି ପ୍ରେମମୟ ପୁଅକୁ ଏକ ରାଜା କେବେ ବନବାସ ଦେଇପାରିବେନି। ଗୁଣ ନଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ବନବାସ ଯଦି ଅସ୍ବାଭାବିକ, ତେବେ ଯିଏ ତାଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିପରି ଏହି ଅନ୍ୟାୟ? ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରିଛି, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ବିକଳ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପୋଖରୀ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଥାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତର ଏହି ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହେଲେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖା ଅସୁସ୍ଥ ହୋଇଯାଏ। ରାମ ମାନବ ସମୁଦାୟର ମୂଳ, ଧର୍ମର ସାର, ତାଙ୍କ ତେଜ ଅପୂର୍ବ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖା। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆମର ସ୍ତ୍ରୀ-ପରିବାର ସହିତ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କ ପଛରେ ଯିବା ଉଚିତ। ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର—ସବୁକିଛି ଛାଡି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା। ସମୁଦ୍ରରେ ସଞ୍ଚିତ ଧନ, ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ଅଙ୍ଗନା, ସଞ୍ଚିତ ଧନ ଓ ଧାନ—ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଉଠିଉଠି ମୂଷାମାନେ ଭରି ଥିବା ଏହି ଘର; ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ପରିଷ୍କାର ନ ହୋଇଥିବା, ହାରାଇଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପାଠ—ସବୁ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଯାଉ। ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବ ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପାତ୍ର, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଏହି ଘରମାନେ କୈକେୟୀ ନେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯିବେ, ସେଉଁଠି ଅରଣ୍ୟ ହିଁ ନଗର ହେଉ; ଯେଉଁଠି ଆମେ ଛାଡିଦେବା, ସେଉଁଠି ନଗର ଅରଣ୍ୟ ହେଉ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ହସ୍ତୀ, ସିଂହ ଭୟରେ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡି ଯାଉନ୍ତୁ। ଆମେ ଯାହା ଛାଡିଦେବା, ତାହା ସେମାନେ ନେଉନ୍ତୁ; ଯାହାକୁ ଆମେ ଅବସ୍ଥାନ କରିବା, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଅରଣ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ-ପରିବାର ସହିତ ଏହି ସମ୍ପତି ନେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବା। ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ମନ୍ତବ୍ୟ ଲୋକମାନେ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଘବଙ୍କ ମନ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଲା ନାହିଁ। ତାପରେ, ହସ୍ତିମଦ ଗତିର ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, କୈଳାସ ଶିଖର ପରି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ, ତାଙ୍କ ମାତୃ ମନ୍ଦିରକୁ ଗଲେ। ରାଜଭବନରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶିଷ୍ଟ ନାୟକମାନେ ବସିଥିଲେ, ସେଠି ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ନିମନ୍ତେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ରାମ ହସି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। କିନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ବାକୁନନ୍ଦନ ରାମ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ରୁହିଗଲେ, କାରଣ ସେଠି ସୁମନ୍ତ୍ର ଥିଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେବା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ପିତୃଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ବନବାସ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ରଖି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।” ଏହିପରେ, ରାମ, କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠି ଅଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେ ଭୂମିପତିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ରକ୍ତିମ, ଅଗ୍ନି ଆସ୍ତରେ ଢାକା, ନିର୍ଜଳ ହ୍ରଦ। ରାଜା ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖରେ ମନ ଅସ୍ଥିର; ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ମନ ମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ବିକ୍ଳ। ପ୍ରଥମେ ସୁମନ୍ତ୍ର ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ କଲେ, ତାପରେ ଭୟଭିତ, କ୍ଷୀଣ ଓ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, “ମହାବୀର, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ବାହାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରମାନେ ପାଇଁ ଧନ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ! ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ରାମ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ଏବେ ସେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେ ମହାବନକୁ ଯିବେ—ଏ ଭୂମିପତି, ସମସ୍ତ ରାଜଧର୍ମ ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ପରି ପ୍ରଭାମୟ।" ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଗଭୀର ଦଶରଥ ରାଜା, ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆଣ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି, ମୁଁ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜଭବନର ଅନ୍ତଃପୁର ମାଧ୍ୟମରେ ଗଲେ, ଏବଂ ମହିଳାମାନେଂକୁ କହିଲେ, "ଧନ୍ୟ ରାଜା ତୁମମାନେଂକୁ ଡାକୁଛନ୍ତି; ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଚାଲନ୍ତୁ।" ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନି ରାଜଭବନକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତିନି ଶତାଂଶ ଅର୍ଦ୍ଧ ମହିଳା, ତାଙ୍କ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ, ଉପବାସ ଧରି, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଘେରି ନମ୍ରତାରେ ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ରାଜମହିଳା ଆସିବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ସୁମନ୍ତ୍ର, ମୋ ପୁଅକୁ ଏଠାକୁ ଆଣ।