ଏହି ଦିନ, ଦୁଇ ଜଣ ସେବକ ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି ରଖିଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ମାଳା ଏବଂ ଅଳଙ୍କାରରେ ସଜି ରାମଙ୍କ ସହ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଜନସାଧାରଣ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ନିଜ ଘର, ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଜପଥର ଉପର ମଣ୍ଡପରେ ଚଡ଼ି ଥିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିବା ଜନର ଭିଡ଼ରେ ରାସ୍ତା ଚାଲିବା ଅସମ୍ଭବ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ତେଣୁ ଲୋକେ ଉପର ତଳରୁ ଦୁଃଖ ଭରା ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଚାଲିବାରୁ ଜନମାନସ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଇ ନିଜ ମନର ଅନେକ ଭାବ ପ୍ରକାଶ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାରିପାଖରେ ବଡ଼ ସେନା ଚାଲିଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କ ସହ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଅଛନ୍ତି। ରାମ ଯେଉଁ ରାଜସୁଖର ଅନୁଭୂତି କରିଥିଲେ, ତଥାପି ତିନି କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ, କାରଣ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅଟୁଟ ଥିଲା। ସୀତା, ଯାହାକୁ ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ, ସେ ଆଜି ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଲୋକମାନେ କହୁଛନ୍ତି—ସୀତା ଯିଏ ସୁଗନ୍ଧିତ ତେଲ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ବନର ଉଷ୍ଣ ଓ ଶୀତରେ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେଇବେ। ଏହି ଦିନ ଦଶରଥ ରାଜା କୌଣସି ଅପସମ୍ପାତ ଅଧିନରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି, କାରଣ କୌଣସି ରାଜା ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇପାରିବେନି। ଯଦି ଅସଦ୍ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ବନବାସ ଅସମ୍ଭବ, ତେବେ ଯିଏ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ସାରା ଜଗତକୁ ଜିତିଛି, ସେ ପାଇଁ କିପରି ଦୁଃଖ? ଦୟା, କୃପା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିୟମ, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳାଶୟ ଶୁଉଯିବାରୁ ଜଳ ଜୀବ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି। ସାରା ବିଶ୍ୱ ଏହି ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳକୁ ଯଦି କ୍ଷତି ହୁଏ ତେବେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ସବୁ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି। ରାମ ମାନବ ଜାତିର ମୂଳ, ଧର୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଉତ୍ତାପ; ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା। ଏହିପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଆମ ପତ୍ନୀ, ପରିବାର ସହ ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆମ ଉଦ୍ୟାନ, ଜମି, ଘର ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ସାଙ୍ଗ ହୋଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ। ସମୁଦ୍ରରେ ସଂଗ୍ରହିତ ଧନ, ଭଙ୍ଗ ଅଙ୍ଗନା, ଆମ ସଂଗ୍ରହିତ ଧନ ଓ ଧାନ ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହେଉ। ଧୂଳି ରେ ଢାକା, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଉନ୍ମାଦ ମୂଷାରେ ପ୍ରଭୁତି, ତାଙ୍କର ଗୁହା ଭରିଯାଉ। ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ଶୁଅ ହୋଇଥିବା, କ୍ଷୟ ହୋଇଥିବା ଟାକ୍ସ, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ପଣ, ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା। କଠୋର ଋତୁରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ପାତ୍ର, ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିଲେ, ଏହି ଗୃହ କୈକେୟୀ ଦଖଲ କରନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯାଆନ୍ତି, ସେଉଁଠି ବନ ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ନଗର ହେଉ; ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନଗର ବନ ହେଉ। ଗହ୍ୱର ଜନ୍ତୁ, ପହାଡ଼ ର ଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଆମ ଭୟରେ ବନ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତୁ। ଆମେ ଯାଉଥିବା ଜାଗା ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ, ଆମେ ରହୁଥିବା ଜାଗା ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତୁ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଜନ୍ତୁ ପକ୍ଷୀ। କୈକେୟୀ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପରିବାର ସହ ଦଖଲ କରନ୍ତୁ; ଆମେ ସବୁ ରାଘବଙ୍କ ସହ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ କଥା ଶୁଣି ରାଘବଙ୍କ ମନ ଅବିଚଳ ରହିଲା। ଏହି ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ହାତୀ ପରି ଗମନ କରୁଥିବା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ତାଙ୍କ ମାତାର ନିବାସ ଦିଗରେ ଆଗେଇଯାଇ, କୈଳାସ ଶିଖର ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ରାଜନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶୃଙ୍ଗାର ନୀତିରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ନାୟକମାନେ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନଥିଲେ, ତଥାପି ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ଏବଂ ହସି ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଚାହିଁଲେ। ରାମ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ଆତ୍ମା, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁକିଗଲେ, କାରଣ ସୁମନ୍ତ୍ର ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚିତ କରିବାକୁ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖି, ବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ କହିଲେ—'ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ସୂଚିତ କର।' ପରେ, ରାମ ଏହିପରି ଦେଶୀ, ନିଳ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଏବଂ ମହାନ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—'ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି।' ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୀଘ୍ର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦୁଃଖରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ—ପୃଥିବୀର ନାଥ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଲାଲ, ଅଞ୍ଜଳି ଧରିଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳ ନଥିବା ହ୍ରଦ ପରି। ଦୁଃଖରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ମନ ଥିବା, ତଥାପି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରି, ସୁମନ୍ତ୍ର ଶୋକରେ ତଳିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କଥା କହିଲେ। ପ୍ରଥମେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ରାଜାଙ୍କୁ ବିଜୟ ଅଭିନନ୍ଦନ କଲେ, ତାପରେ ଭୟଭିତ, ମୃଦୁ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—'ତୁମର ପୁଅ, ପୁରୁଷ ସିଂହ, ଦ୍ୱାରେ ଉଭା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ନିଜ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ସବୁକୁ ଧନ ଦେଇଛନ୍ତି।' 'ତୁମେ ଶୁଭ ରହ; ସତ୍ୟ ନିଷ୍ଠ ରାମ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ସେ ଏବେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି।' 'ସେ ବଡ଼ ବନକୁ ଯିବେ—ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ରାଜସଭାର ଶୋଭାପାତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି କିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।' ଏହିପରି, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସାଗର ପରି ଗଭୀର, ଆକାଶ ପରି ପବିତ୍ର ଦଶରଥ ରାଜା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।