ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ଏହି ଅବସରରେ ଦ୍ୱିଜ, ବନ୍ଧୁ, ସେବକ କିମ୍ବା ଗରିବ ଭିଖାରୀ—କାହାକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯଥ ଦାନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଇନଥିଲା ବୋଲି କେହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରେ, ମହାନ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିସତିତିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଂକୁ ବହୁ ଧନ ଦାନ କରି, ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ଉଠାଇ ଚାଲିଛନ୍ତି, ଓ ସୀତା ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମନୋହର ଲାଗୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ, ଅନେକ ଲୋକ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ରାଜପଥର ପାଳିସ, ମହଳ ଓ ଗୋପୁର ଉପରେ ଚଡ଼ି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ରାସ୍ତା ଲୋକମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏପରି ଭିଡ଼ ଥିଲା ଯେ, ଲୋକେ ଛାଦ ଉପରୁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ପଦେ ପଦେ ଚାଲିଯିବା ଦେଖି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ଭରା ହୃଦୟରେ ଅନେକ କଥା କହିଲେ। ଲୋକମାନେ କହୁଥିଲେ, “ଯାହାପଛରେ ଚାରି ପ୍ରକାର ସେନା ଚାଲୁଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କ ସହିତ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ରହିଛନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କରିଥିବା, ଅନେକ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଏ ମହାନ ନରେଶ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଥିଲେ। ଯିଏଁକି ଆଗରୁ ଆକାଶମଣ୍ଡଳର ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଆଜି ସମସ୍ତେ ରାଜପଥରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଚନ୍ଦନ ଓ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇ ଥିବା ସୀତା, ଋତୁର ତାପ ଓ ଶୀତରେ ଶୀଘ୍ର ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେବେ। ନିଶ୍ଚିତ ଆଜି ରାଜା ଦଶରଥ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, କାରଣ ଏମିତି ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରକୁ ବନବାସ ଦେବା ରାଜାଙ୍କ ଲାଗି ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ଅଗୁଣିଆ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ବନବାସ ହେବା ଅସ୍ଵାଭାବିକ, ତେବେ ଯିଏ ନିଜ ଆଚରଣରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିଛି, ସେଠି କିପରି ବନବାସ? ଦୟା, କୃପା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଗ୍ରହ ଓ ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଭୂଷିତ କରିଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ବିପ୍ରଳ୍ୟସ୍ତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହି ଲୋକନାଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଅନ୍ତର୍ଭାଗ ଆହତ ହେଲେ ତାହାର ସମସ୍ତ ଡାଳ-ପତ୍ର-ଫଳ ଅପକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ରାମ ମାନବ ସମୁଦାୟର ମୂଳ, ଧର୍ମର ସାର, ତାଙ୍କର ତେଜ ଅପାର—ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଡାଳ। ସେହିଯୋଗୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆମ ଜନାନୀ-ବନ୍ଧୁ ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଯେଉଁଠିକି ଯିବେ, ସେଠାକୁ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ। ଆମର ବାଗିଚା, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ତ୍ୟାଗ କରି, ଦୁଃଖ-ସୁଖରେ ଏକତା ରଖି, ଧର୍ମଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହିଁ। ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଥିବା ଧନ, ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିଥିବା ଅଙ୍ଗନା, ସଞ୍ଚିତ ଧନ-ଧାନ, ସବୁ ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇଯାଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବ, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ, ଉନ୍ମୁକ୍ତ ଉନ୍ଦୁର ଛିଦ୍ରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବ। ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ବିହୀନ, ପରିଚ୍ଛନ୍ନ ନଥିବା, ହରାଇଯିଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ଓ ପାଠ—ଏହି ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବା ପରେ କୠଷ୍ଣ ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭାଣ୍ଡ ଭଳି ହୋଇଯିବ। ଏହି ଘର ଦାୟିତ୍ୱ କୈକେୟୀ ନେଉନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯିବେ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ହିଁ ଆମ ନଗର ହେଉ; ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥିବା ଏହି ନଗର ଅରଣ୍ୟ ହେଉ। ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ହସ୍ତୀ, ସିଂହ ଏମିତି ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଆମକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ। ଆମେ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ନେଉନ୍ତୁ; ଆମେ ଯେଉଁଠି ରହିବା, ସେଠିକୁ ସେମାନେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତୁ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀ ଆମେ ଉପଭୋଗ କରିବା। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଏହି ନଗର ନେଉନ୍ତୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ବସିବା। ଏପରି ଅନେକ ଲୋକ ନିଜ ମନର କଥା ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ କହୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି କଥା ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ମନ ଅଚଳ ରହିଲା। ତାପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏହି ମହାନ ନର, ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତୀଙ୍କ ପଦଚାଳି ପରି ଗମନ କରୁଥିବା, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜ୍ୟୋତିରେ ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ମହଳ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଶୂରବୀରମାନେ ରହୁଥିବା ରାଜ ନିବାସରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦୁଃଖିତ ମନେ ଦଢ଼ିଆ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଁଠାରେ ଥିବା ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ରାମ ହସି, ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ଇଚ୍ଛାରେ, ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। କିନ୍ତୁ ତା’ପୂର୍ବରୁ, ମହାତ୍ମା ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁନନ୍ଦନ ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ କ୍ଷଣ ରୁକିଗଲେ, କାରଣ ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦେବା ପାଇଁ ଥିଲେ। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ଭକ୍ତିରେ, ଅଟୁଟ ସଂକଳ୍ପରେ ଅରଣ୍ୟ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ରାଘବ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।” ଏବେ ଚତୁର୍ତ୍ଥିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତା’ପରେ, ନୀଳବର୍ଣ୍ଣ, କମଳନୟନ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ମହାନ ରାମ ରଥିକ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ବାପାଙ୍କୁ କୁହ, ମୁଁ ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛି।” ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇଁ, ରଥିକ ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଓ ଦୁଃଖରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସେ ଭୂମିପତି ରାଜା, ରକ୍ତିମ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ଭସ୍ମାଚ୍ଛାଦିତ ଅଗ୍ନି ପରି, ଜଳହୀନ ହ୍ରଦ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଚେତନାହୀନ ମନରେ ଥିବା, କିନ୍ତୁ ବିବେକଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ସଚେତନ କଲେ, ଯିଏ ମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମେ ବିଜୟାଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଭୟଭିତ ଓ ମୃଦୁ କଣ୍ଠରେ ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, “ମହାନ ନରସିଂହ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ନିଜ ନିର୍ଭରମାନେଙ୍କୁ ଧନ ଦେଇ, ବାହାରେ ଦଢ଼ିଆ ହୋଇ ଦଉଁଛନ୍ତି।