ଅଙ୍ଗ ରାଜା ରୋମପାଦ ଏକ ଗଭୀର ଶାନ୍ତ ମନେ ତାଙ୍କର ଝିଅ ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ, ଏବଂ ପରମ୍ପରାନୁସାରେ ଭିତର ଗୃହରେ ନେଇ ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ମହାପୁରୁଷ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଶାନ୍ତା ସହିତ ସମ୍ମାନ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ସେଠାରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି କଥା ବାଲକାଣ୍ଡର ଏଗାରତମ ସର୍ଗରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉଥରେ ତୁମକୁ ଏହି ଉପକାରକ କଥା କହୁଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ଦେବତା ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଇଥିଲେ। ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ହେବେ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ସେ ଅଙ୍ଗ ରାଜା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅତି ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଝିଅ ହେଉଛନ୍ତି ଶାନ୍ତା। ଅଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ରୋମପାଦ, ଏହି ଉତ୍ତମ ରାଜା ଦଶରଥ ତାଙ୍କଠାରେ ଯିବେ। ରାଜା ଦଶରଥ ଏହିପରି କହିଲେ: “ମୁଁ ନିରସନ୍ତାନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରୋମପାଦ; ଶାନ୍ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ମୋ ପାଇଁ ପୁତ୍ର କାମନା ଓ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରୁନ୍ତୁ, ଯେପରି ଆପଣ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି।” ରୋମପାଦ ରାଜାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ସେ ଶାନ୍ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେବେ। ସେଠାରୁ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଣି ଦଶରଥ ରାଜା ମନର ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦରେ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବେ। ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଆଶା କରି ଦଶରଥ ହାତ ଜୋଡି ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବେ। ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ଆଶା କରି ଦଶରଥ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବେ। ଏହି ଯଜ୍ଞ ଫଳରେ ତାଙ୍କୁ ଚାରିଜଣ ଅପାର ପ୍ରାକ୍ରମଶାଳୀ ପୁଅ ହେବେ, ଯେଉଁମାନେ ବଂଶକୁ ନିର୍ମାଣ କରି ସମସ୍ତ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ। ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଦଶରଥ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଓ ଅନ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ନଦୀ ମାଡ଼ି ଧୀରେ ଧୀରେ ଯାଇଲେ। ତା’ପରେ ସେଠାରେ ଯାଇ, ରୋମପାଦଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିବା ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାନ୍ୟ କଲେ। ମିତ୍ରତାର ଦ୍ୱାରା ରୋମପାଦ ଏକ ଅନ୍ତରିକ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ମିତ୍ରତା ଓ ସ୍ନେହରେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୃହଣ କରି, ଦଶରଥ ସେଠାରେ ରହିଲେ। ସାତ ଅଥବା ଆଠ ଦିନ ପରେ ରାଜା ରୋମପାଦଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ତୁମର ଝିଅ ଶାନ୍ତା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏବେ ଏକ ମହାକାର୍ଯ୍ୟ ଅଛି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ମୋ ସହରକୁ ପଠାଇଦିଅ।” ରୋମପାଦ ଏହି କଥାକୁ ମନେ ରଖି, ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀ ସହିତ ଯାଅ।” ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କୁ ବୋଲିଲେ, “ଯଥାସ୍ଥିତି ହେଉ।” ରାଜାଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଶାନ୍ତା ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ହସ୍ତ ଜୋଡ଼ି ଏକାଠି ଯାଇଲେ, ଦଶରଥ ଓ ରୋମପାଦ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ। ପରେ ଦଶରଥ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ ନିଜ ସହର ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଦୂତମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ସମଗ୍ର ନଗରବାସୀଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, “ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଶୀଘ୍ର ଓ ଭବ୍ୟ ଭାବେ ସଜାନ୍ତୁ, ସୁଗନ୍ଧ ଛିଟାନ୍ତୁ, ପତାକା ଲଗାନ୍ତୁ, ସଫା କରନ୍ତୁ।” ରାଜା ଆସୁଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତ କାମ ହେଲା। ଦଶରଥ ଶୋଭାମୟ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଶଂଖ ଓ ଢୋଳ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଗରେ ନେଇଯାଇଲେ। ନଗରବାସୀମାନେ ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଯେପରି ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ, କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ ନେଇଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ। ଏଭଳି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୃହରେ ନେଇ ଆସି ଦଶରଥ ଆପଣଙ୍କୁ ସଫଳ ଭାବିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁର ଶାନ୍ତ ଓ ସୁନ୍ଦର ଦେଖି ରାଣୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କଲେ। ରାଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ସମ୍ମାନ କଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସ୍ୱାମୀ ସହିତ କିଛି ଦିନ ଖୁସିରେ ରହିଲେ। ଏହିପରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ଦ୍ୱାଦଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ଏକ ମନୋହର ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆସିଲା। ରାଜାଙ୍କ ମନେ ଏବେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗିଲା। ସେ ଦିବ୍ୟ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରିଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ମୋର ବଂଶ ଓ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତୁ।” ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ଯଥାସ୍ଥିତି। ଏବେ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଘୋଡ଼ାକୁ ଛାଡ଼ନ୍ତୁ। ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ସରୟୂ ନଦୀର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ତିଆରି କରାଯାଉ।” ଏହା ପରେ ରାଜା ଦଶରଥ ସମସ୍ତ ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସୁୟଜ୍ଞ, ବାମଦେବ, ଜାବାଲି, କାଶ୍ୟପ ଓ ପୁରୋହିତ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ଡାକିବାକୁ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ।