ଏହି ଉତ୍କଳ ରାମାୟଣର ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ, ରାମ ତାଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମବୋଧ ସହିତ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ସଂବାଦରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ନିଜ ପାଠିଆ ଧନ ଏବଂ ସମ୍ପଦ ନିଜ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟିଦେଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିଜମିତ୍ର, ଦାସ, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଭିକାରୀ ଥିଲେ, ସେଉଁଠି କେହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଉପହାର ଦିଆଗଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପରେ, ଏହି ଗୌରବମୟ ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଶିତି ତୃତୀୟ ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ ଓ ସୀତା, ବୈଦେହୀ ସହିତ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ, ରଘୁବଂଶୀ ଦୁଇ ଭାଇ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ଉଠାଇ ଚାଲିଥିଲେ, ସୀତା ମାଳା ଓ ଭୂଷଣରେ ସଜିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ଚମକି ଉଠିଲେ। ସମୟ ହେଲା, ଲୋକେ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ନିଜ ଗୃହ, ଦୁର୍ଗ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦର ଚୌତାଳା, ତଳ ଓ ଦୁର୍ଗ ଚଢ଼ି ଲଗିଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟାର ରାସ୍ତା ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ି ଥିଲା, ଯାହାରୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅନେକ ଦୁଃଖିତ ଲୋକେ ଚୌତାଳା ଉପରେ ଦେଖିଲେ। ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପଦଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଭରି ଅନେକ କଥା କହିଲେ— "ଯିଏକି ପୂର୍ବରୁ ଚାରିପ୍ରକାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସେନାରେ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିଲେ, ସେ ଆଜି କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହିତ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ରାଜସ୍ୱାଦ ଓ ଭୋଗର ଉତ୍ସ ଥିଲେ, ତିନି କଦାପି ଅସତ୍ୟ କଥା କହିନଥିଲେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଆଦର ରଖି। ସୀତା, ଯାହାକୁ ପୂର୍ବରୁ ଆକାଶର ଚରାଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ, ଆଜି ରାଜପଥରେ ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସୀତା, ସୁଗନ୍ଧିତ ଲେପ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନର ସ୍ୱାଦ ଆସ୍ୱାଦନ କରୁଥିଲେ, ସେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ରଙ୍ଗ ଶୀତ ଓ ଗରମ ଋତୁରେ ହରାଇଯିବ।" "ଏହି ଦିନ ଦଶରଥ ରାଜା ଅପସ୍ମାର ଭଳି କଥା କହୁଛନ୍ତି; ରାଜା କେବେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନବାସ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଅସଦ୍ଗୁଣ ଥିବା ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ବନବାସ ଦିଆଯାଏନାହିଁ, ତେବେ ଯିଏ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ସାରା ଜଗତକୁ ବସ୍ତୁତ୍ୱ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି କିପରି ବନବାସ? ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି।" "ଏହି ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ଗଭୀର ଭାବରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳଶୟ ଶୁଅିଯିବାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେପରି ଦୁଃଖିତ। ଏହି ଜଗତର ନାଥର ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖିତ, ମୂଳ ଆଘାତ ପାଇଲେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ନଷ୍ଟ। ରାମ ମାନବଜାତିର ମୂଳ, ଧର୍ମର ସାର, ଚମକୁଥିବା ପ୍ରଭା; ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର ଓ ଶାଖା।" "ଏହିପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ରାଘବଙ୍କୁ ନିଜ ଜନାନ୍ତୁ, ପରିବାର ଓ ଜନାନ୍ତୁ ସହିତ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ନିଜ ଉଦ୍ୟାନ, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକତା ରଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା।" "ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଧନ, ନଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗନା, ସଂଗୃହୀତ ଧନ ଓ ଧାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟହୀନ ହେଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକା, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା, ଉଲ୍ଲାସିତ ଉନ୍ଦୁର ଓ ତାଙ୍କର ଗୁହାରେ ଭରିଥିବା। ଜଳ ଓ ଧୂଁଆ ନଥିବା, ଶୁଅିଯିବା ଶୁଧି, ହରାଇଯିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ପଣ ଓ ପାଠ।" "କଠୋର ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପାତ୍ର, ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ—କୈକେୟୀ ଏହି ଘରମାନେ ନିଜ ଅଧିକାର କରୁ। ଯେଉଁଠାରେ ରାଘବ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲ ସହର ହେଉ; ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ସହର ଜଙ୍ଗଲ ହେଉ।" "ସମସ୍ତ ଗର୍ହା ପ୍ରାଣୀ, ପାହାଡ଼ର ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ ଓ ସିଂହ ମଧ୍ୟ ଆମର ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ି ଦେଉ। ଆମେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଜିନିଷ ତାଙ୍କୁ ନିଅନ୍ତୁ, ଆମେ ରହିଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦେଉ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ବନ ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ପରିବାର ସହିତ ଅଧିକାର କରୁ, ଆମେ ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖୁସି ରହିବା।" ରାଘବ ଏହି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ଉଚ୍ଚାରିତ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମନ ଏହି କଥାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲା ନାହିଁ। ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ପଦାକ୍ରମ ପରି, ରାମ ତାଙ୍କର ମାତାଙ୍କ ରାଜପ୍ରାସାଦକୁ ଗଲେ, କୈଲାସ ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୃଙ୍ଗାର ନୀତିରେ ନିପୁଣ ନାୟକମାନେ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଦୁଃଖିତ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମୁହଁରେ ହାସ୍ୟ ନେଇ, ରାମ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କର ଅଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। କିନ୍ତୁ ତାହା ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୁର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅଟକିଲେ। ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପ୍ରତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭକ୍ତି ଓ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ, ରାଘବ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ଆଗମନ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।" ଏବେ ଚତୁର୍ତ୍ଥ ତିରିଶିତି ସର୍ଗା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ, ଅପୂର୍ବ, ନୀଳ ଅଙ୍ଗ ଓ ପଦ୍ମନୟନ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କହ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଆସିଛି।" ରାମଙ୍କ ଅଜ୍ଞାରେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ତୁରନ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଭାରି ଚିନ୍ତିତ, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ। ସୁମନ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ—ପୃଥିବୀର ନାଥ, ରଙ୍ଗିଆ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭସ୍ମରେ ଢାକା ଅଗ୍ନି, ଜଳବିହୀନ ହୃଦୟ ଭଳି। ରାଜା ଅତି ବୁଦ୍ଧିମାନ, କିନ୍ତୁ ମନ ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଗଭୀର, ଏହି ସମୟରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ହାତ ଜୋଡି ରାଜାଙ୍କୁ ଜାଗିଲେ, ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ରାମ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ। ପ୍ରଥମେ, ସୁମନ୍ତ୍ର ବିଜୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ଭୟ, କ୍ଷୀଣ ଓ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ରାଜାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ...