ତାପରେ ମହାମୁନି ତ୍ରିଜଟା, ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ସହିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୋଧନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବଦଳରେ ସେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା, ବଳ ଏବଂ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହାପରେ, ପୁରୁଷର ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରାମ, ନିଜର ଧର୍ମପଥରେ ଅର୍ଜିତ ବିପୁଳ ଧନ ସମସ୍ତ ମିତ୍ରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଥାଯଥ ଆଦରରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ। ଦ୍ୱିଜ, ଦାସ କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଭିକ୍ଷୁକ—କେହି ମଧ୍ୟ ତାହାଠାରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ନାହିଁ; ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଯଥାଯଥ ଉପହାର ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳିଲା। ଏବେ ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକୀ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଶିତିୟ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ବିପୁଳ ଧନ ଦାନ କରି, ରଘୁବଂଶର ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁତ୍ର, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ବହନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ମାଳା ଓ ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଅନେକ ଲୋକ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ମହଳ, ରାଜଭବନ ଓ ଉଚ୍ଚ ମିନାର ଉପରେ ଚଡ଼ିଗଲେ। ରାସ୍ତା ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ି ଥିବାରୁ ଚାଲିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ତେଣୁ ଛାତ ଉପରୁ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ସୀତା ସହିତ ପଦେପଦେ ଚାଲୁଥିବାକୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ—"ଯାହାଙ୍କୁ ଏକ ସମୟରେ ବିପୁଳ ସେନା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଏବେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଯିଏ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଏକାଧିକ ରସ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ, କାରଣ ସେ ଧର୍ମକୁ ସର୍ବୋପରି ମାନିଥିଲେ। ଯିଏଁକୁ ଆଗରୁ ଆକାଶର ଚରାଚର ଜନ୍ତୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, ସେଇ ସୀତାକୁ ଆଜି ରାଜପଥରେ ସମସ୍ତେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସ୍ନିଗ୍ଧ ଚନ୍ଦନ ଓ ଗନ୍ଧ ଲେପନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ସୀତା, ଏବେ ଋତୁର ତାପ ଓ ଶୀତରେ ନିଜ ରଙ୍ଗ ହରାଇଦେବେ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ଏଇ ଦିନ ରାଜା ଦଶରଥ କିଛି ଅଜ୍ଞାତ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଏହି ଦୁଃଖଦ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛନ୍ତି; ଏକ ରାଜା କେବେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନିର୍ବାସନ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ଅଗୁଣିଆ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାସନ ହେବା ଅସମ୍ଭବ, ତେବେ ଯିଏ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେ ପାଇଁ କିପରି ନିର୍ବାସନ? ଦୟା, କୃପା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିୟମ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନା—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି।" "ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷାଦିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳଶୟ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏହି ଲୋକନାଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ଯେପରି ଗଛର ମୂଳ ଅଘାତ ପାଇଲେ ତାହାର ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ସବୁ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ସେ ମାନବଜାତିର ମୂଳ, ଧର୍ମର ସାର, ଶ୍ରୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତାଙ୍କୁ ଆଧାର କରି ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ସଦୃଶ।" "ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆମର ସ୍ତ୍ରୀ, ପରିବାର ସହିତ ରାଘବଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଯିବେ, ସେଠି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆମର ବାଗିଚା, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ତ୍ୟାଗ କରି, ଖୁସି-ଦୁଃଖରେ ଏକତା ରଖି ଆମେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଧନ, ଭଙ୍ଗୁର ଗୋଡ଼ିଆ, ସଞ୍ଚିତ ଧନ-ଧାନ୍ୟ—ଏସବୁର ମୂଲ୍ୟ ଏବେ ଶୂନ୍ୟ ହେଉ। ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବା, ଦେବତାମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ଉଦ୍ଧୃତ ମୂଷା ଦ୍ୱାରା ଭରିଯିବା, ଜଳ ଓ ଧୂଆଁ ଶୂନ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧିର ଅଭାବ, କର ଓ ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ହୋମ, ପାଠ ହରାଇଯିବା—ଏହି ଭାବରେ ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଘର ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଉ। କଠୋର ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପାତ୍ର ସଦୃଶ ଏହି ଘର ତ୍ୟାଗ କରି, କୈକେୟୀ ଏହି ସମସ୍ତ ଘର ଅଧିକାର କରୁନ୍ତୁ।" "ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯିବେ, ସେଠି ଅରଣ୍ୟ ନଗର ହେଉ; ଆମେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ନଗର ଅରଣ୍ୟରେ ପରିଣତ ହେଉ। ଅରଣ୍ୟର ସମସ୍ତ ମୂଳ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ, ସିଂହ ଆମ ଭୟରେ ପଳାଇଯାଉ। ଆମେ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ରୁହୁନ୍ତୁ; ଯାହା ଆମେ ଅଧିବାସ କରିବା, ସେଉଁଠି ସେମାନେ ତ୍ୟାଗ କରୁନ୍ତୁ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଅରଣ୍ୟର ପଶୁପକ୍ଷୀ ସବୁ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ପରିବାର ସହିତ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଧିକାର କରୁନ୍ତୁ; ଆମେ ତ ରାଘବଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ସୁଖରେ ବସିବା।" ଏପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମୁଖରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଘବଙ୍କ ମନ ଅଟୁଟ ରହିଲା। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀର ପଦଚାଳି ସଦୃଶ ଚଳି, ତାଙ୍କ ମାତୃଭବନ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି କଳ୍ୟାଣମୟ ଶୂରବୀର ରହୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁମନ୍ତ୍ର ସେଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ରାମ ହସି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। କିନ୍ତୁ, ଆଇକ୍ଷ୍ବାକୁବଂଶୀ ମହାତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପୂର୍ବରୁ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁକି, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ମୋ ଉପସ୍ଥିତି ସୂଚନା କର।" ଏହିପରେ ଚତୁର୍ତ୍ଥିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତାପରେ କମଳନୟନ, ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ, ଅପୂର୍ବ ଓ ମହାନ ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କୁହ, ରାମ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।" ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ଏକ ରକ୍ତାବର୍ଣ୍ଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଭସ୍ମରେ ଢାକା ଅଗ୍ନି, କିମ୍ବା ଜଳଶୂନ୍ୟ ହ୍ରଦ ସଦୃଶ। ଏହି ଭାବରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା, ତଥାପି ବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ରାଜାଙ୍କୁ ସଚେତନ କରି, ହାତ ଜୋଡି ସୁମନ୍ତ୍ର କହିଲେ, କାରଣ ରାଜାଙ୍କ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଥିଲା।