ସରୟୂ ନଦୀ ଉପରେ ରାମଙ୍କ ହାତରୁ ଛୁଟିଥିବା ଦଣ୍ଡ ଦୂରେ ଗସ୍ତି କରି ଏକ ମହା ପଶୁ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ, ଶୂଣ୍ଡ ନିକଟରେ ପଡିଗଲା। ଏହା ପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସରୟୂ ତୀରରେ ତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେହି ଗଂଗା ତୀର ରୁ ଗଂଗା ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଥିବା ଗଂଗା ଗାଁ ଭଳି ତିରିଜଟାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଇଁ ପଶୁ ମାନେକୁ ନେଇ ଚଲିଗଲେ। ତାପରେ, ରାମ ଗର୍ଗ ବଂଶଜ ତିରିଜଟାଙ୍କୁ ସନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, "ତୁମେ କ୍ରୁଧ ହେଉନା; ଏହା ମୋର ଏକ ଖେଳିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା।" ରାମ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଲେ, "ଏହି ତୁମର ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ କେହି ଜୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଏକ ଜିଜ୍ଞାସା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ତୁମକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିଥିଲି। ଏବେ, ତୁମେ ଚାହୁଁଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଵର ଚୟନ କର।" "ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ ତୁମକୁ କେହି ରୋକିବି ନାହିଁ। ମୋର ଯେତେ ଧନ ଆଛି, ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁ, ଏହା ନିଯମିତ ଭାବରେ ପ୍ରଦାନ କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ଉପକାର ଓ ଖ୍ୟାତି ହେବ।" ତାପରେ, ତିରିଜଟା ଏବଂ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଆନନ୍ଦ ଭରିତ ମନେ ଗୋ ଦଳ ଗ୍ରହଣ କରି, ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତି, ଶକ୍ତି ଓ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି କଲା। ରାମ, ଯାହାଙ୍କ ପୁରୁଷତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ମାନେକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ମିତ୍ର ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଣ୍ଟନ କଲେ। ଦ୍ୱିଜ, ଦାସ, କିମ୍ବା ଦରିଦ୍ର ଭିକାରି—ସେଉଁଠି କେହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେନାହିଁ; ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ଯଥାଯଥ ଦିଆଗଲା। ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମତ୍ ମହାକାବ୍ୟ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଶିତି ତୃତୀୟ ସର୍ଗାର କଥା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ, ବୈଦେହୀ ସୀତା ସହ ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ—ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ—ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ଉଠାଇ ଚଲିଥିଲେ, ଏବଂ ସୀତା ମାଳା ଓ ଭୂଷଣରେ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ। ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖିବାକୁ ଲୋକମାନେ ରାଜପଥ ଉପରେ, ଗୃହ, ମହଲା, ଦୁର୍ଗ ଉପରେ ଚଡ଼ି ଦେଖିଲେ। ରାମ ଚାଲିଥିବା ସମୟରେ ରାସ୍ତା ଲୋକେ ଭିଡ଼ ହେଇଥିଲା, ତେଣୁ ଲୋକମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିକର ତଳ ଉପରୁ ଦୁଃଖ ଭରିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପଦଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ରାମକୁ ଦେଖି ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଭରିତ ହୃଦୟରେ ଅନେକ କଥା କହିଲେ—"ଯେଉଁ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳୀ ସେନା ଚଲୁଥିଲା, ଏବେ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ତାଙ୍କ ସହ ଅଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ରାମ ରାଜ୍ୟର ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରିଥିଲେ, ସେ ଧର୍ମ ପାଇଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନଥିଲେ।" "ଯେଉଁ ସୀତାକୁ ଆକାଶର ଚରାଚର ଦେବତା ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ, ଆଜି ଲୋକମାନେ ରାଜପଥରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।" "ସୀତା, ସୁଗନ୍ଧି ଲେପ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନର ପ୍ରୟୋଗରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ଚାମର ରଙ୍ଗ ଋତୁର ଉତ୍ତାପ ଓ ଶୀତରେ ହରାଇଯିବ।" "ଦଶରଥ ରାଜା ଆଜି ମନୋଭ୍ରମା ଭଳି କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଏକ ରାଜା କେବେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ବନ୍ଦ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ଯଦି ଅସଦ୍ଗୁଣ ଥିବା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ନିର୍ବାସନ ଅସ୍ଵଭାବିକ, ତେବେ ଯେଉଁ ପୁତ୍ର ଦୁନିଆକୁ ନିଜ ଚରିତ୍ରରେ ବଶ କରିଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି?" "ଦୟା, କୃପା, ଶିକ୍ଷା, ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ନିଗ୍ରହ, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।" "ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳ ଶୋଷିଯିବା ପୋଖରିରେ ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖ ପାଉଛନ୍ତି।" "ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ ଏହି ଜଗତ ନାଥଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ, ଯେପରି ମୂଳରୁ ଆଘାତ ହେଲେ ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଥିବା ଗଛ ଅନ୍ୟାୟରେ ଆଘାତିତ ହୁଏ।" "ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଜାତିର ମୂଳ, ଧର୍ମର ଏକାଗ୍ର, ଶ୍ରୀରେ ଦୀପ୍ତିମାନ; ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ।" "ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭଳି, ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ, ଆମ ପତ୍ନୀ ଓ ସଜନମାନେ ସହିତ, ସେ ଯେଉଁଠି ଯାଆନ୍ତି।" "ବାଗ, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖରେ ଏକତା ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।" "ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଧନ, ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବା ଦ୍ୱାର, ସଂଗ୍ରହିତ ଧନ ଓ ଧାନ—ସବୁ ଏବେ ଅପରିମାର୍ଜିତ ହେଉ।" "ଧୂଳିରେ ଢକା, ଦେବମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା, ଉଦ୍ଧା ଦୋଳାଯିଥିବା ଉନ୍ଦୁର ଓ ତାଙ୍କ ଗହ୍ୱରରେ ଭରିଯିବା।" "ପାଣି ଓ ଧୂଁଆ ନଥିବା, ଶୁଅ ଶୁଅ ନଥିବା, ହାରାଇଯିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ପଣ, ପାଠ—ସବୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ହାରାଇଯିବ।" "କଠିନ ଋତୁରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଭାଣ୍ଡ, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଘର—ଏହି ସବୁ କୈକେୟୀ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରୁ।" "ଯେଉଁଠି ରାଘବ ଯାଆନ୍ତି, ତାହିଁଠି ଅରଣ୍ୟ ନଗର ହେଉ; ଆମେ ଛାଡ଼ିଥିବା ନଗର ଅରଣ୍ୟ ହେଉ।" "ସବୁ ଭୂଗର୍ଭ ଜନ୍ତୁ, ପାହାଡ଼ ଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ, ହାତୀ, ସିଂହ ଦଳ—ଆମ ଭୟରେ ଅରଣ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଇଯିବ।" "ଆମେ ଛାଡ଼ିଥିବା ଜାଗାକୁ ସେମାନେ ନେଉ, ଆମେ ରହିଥିବା ଜାଗାକୁ ସେମାନେ ଛାଡ଼ିଦେଇଯିବ; ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଅରଣ୍ୟ ଜନ୍ତୁ, ପକ୍ଷୀ—ସବୁ ଅମାନବିକ ଜନ୍ତୁମାନେ ନେଉ।" "କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ନିଜ ଜନମାନେ ସହିତ ଏହି ସବୁ ଘର ନେଉ; ଆମେ ରାଘବ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୁସିରେ ରହିବା।" ରାଘବ ଏହି ଅନେକ ପ୍ରଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନ ଏଥିରେ ଅଚଳ ରହିଲା। ତାପରେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ମଦନ୍ତ ହାତୀ ଭଳି ଚାଲିଥିବା ରାମ ତାଙ୍କ ମାତୃଗୃହ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଶିଂଗା ଶିଖର ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସେ ରାଜ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୃଙ୍ଗାର ନୀତି ଅନୁସାରେ ରହୁଥିବା ବୀରମାନେ ଥିବା ଘର ଭିତରେ ଦେଖିଲେ, ଏଥିରେ ସୁମନ୍ତ୍ର ଦୁଃଖିତ ମନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଇଥିଲେ। ସେ ନିଜେ ଦୁଃଖିତ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଁଠି ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ରାମ ହସି ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। କିନ୍ତୁ ତା'ପୂର୍ବରୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ଆତ୍ମା ରାମ, ଦୁଃଖିତ ଦଶରଥଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ, ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁକିଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଏହି ଉପସ୍ଥିତି ବିଜ୍ଞାପନ କରିବାକୁ ଥିଲେ।