ଏକଦିନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଚାଷ କରି ବଞ୍ଚୁଥିବା ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ସଦା ଜଙ୍ଗଲ ଚାଷ କରି ବଞ୍ଚୁଛି।” ରାମା ହସି ହସି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହଜାରଟି ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଦେଇନାହିଁ; ତୁମେ ତୁମ ଲଠିରେ ଯେତେ ଘେରିବା, ସେତେ ଗାଈ ତୁମେ ପାଇବା।” ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଟିକୁ କମରେ ବାନ୍ଧି, ଲଠି ଉଠାଇ, ଶକ୍ତି ସହ କେଇ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ। ସେ ଲଠି ହାତରୁ ଛୁଟି ସରୟୂ ନଦୀକୁ ଉଡି ଗଲା, ଏକ ବଡ ଗାଈ ମଣ୍ଡା ଭିତରେ, ମୂଷାଗୁଡିକ ନିକଟରେ ପଡିଲା। ରାମ ତାଙ୍କୁ ସରୟୂ ତୀରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେଇ ଗାଈମାନେ ଟ୍ରିଜଟାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦିଗରେ ନେଇଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ଗର୍ଗ ବଂଶଜ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମଜା କରିଥିଲି, ରୁଷ୍ଟ ହେଉନି।” “ଏହି ତୁମ ଶକ୍ତି, ଯାହାକୁ କେହି ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଥିଲି, ଏହି କାରଣରେ ତୁମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଇଥିଲି। ଏବେ ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କରିପାରିବେ।” “ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ବାଧା ଦେବି ନାହିଁ। ମୋର ଯେତେ ଧନ ଚାହିଁବା, ସେହିଠାରୁ ଯଥାଯଥ ଦେଇବି; ଏହା ମୋ ପୁଣ୍ୟ ଓ ଖ୍ୟାତି ବୃଦ୍ଧି କରିବ।” ଟ୍ରିଜଟା ମହାର୍ଷି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ଆନନ୍ଦ ଭରା ହୃଦୟରେ ଗାଈମାନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ରାମଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତି, ଶକ୍ତି ଓ ସୁଖ ବୃଦ୍ଧି କଲା। ରାମ, ଯେଉଁଠି ନରତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଜିତ ଧନ ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ କରିଦେଲେ, ଯଥାଯଥ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁସାରେ। ଦ୍ବିଜ ବନ୍ଧୁ, ଦାସ ବା ଦରିଦ୍ର ଭିକ୍ଷୁ—କେହି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିଲେ ନାହିଁ, ସମ୍ମାନ ଓ ଉପହାର ପାଇଲେ। ଏବେ ତୁମେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଶିତି ତୃତୀୟ ସର୍ଗା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ବହୁ ଧନ ଦେଇ, ଦୁଇ ରଘୁବଂଶୀ ଭାଇ ଶୀତା ସହ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଦୁଇ ଦାସ ବୋହି ଚଲିଥିଲେ, ଶୀତା ମାଲା ଓ ଗହଣାରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ; ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରାସାଦ, ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ ଚୂଡା ଉପରେ ଚଢ଼ିଗଲେ। ସଡ଼କ ଲୋକେ ଭରି ଯାଇଥିଲା, ଚାଲିବା ସମ୍ଭବ ନଥିଲା; ତେଣୁ ରୂଫ ଉପରୁ ଦୁଃଖିତ ଲୋକମାନେ ରାଘବଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ। ଭାଇ ଓ ଶୀତା ସହ ପଦେ ପଦେ ଚାଲୁଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରେ ହୃଦୟ ଭରି ଅନେକ କଥା କହିଲେ। “ଯାହାକୁ ଏକ ବଡ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳ ସେନା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଏବେ କେବଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶୀତା ସହ ଚଲିଛନ୍ତି। ଯିଏ ରାଜ୍ୟର ସ୍ୱାଦ ଜାଣିଥିଲେ, ଅନେକ ରସର ଉତ୍ସ ଥିଲେ, ସେ କେବେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିବେ ନାହିଁ; ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଥିଲେ। ଯିଏ ଆକାଶରେ ଉଡୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରିବେ ନଥିଲେ, ଏବେ ରାଜପଥରେ ଲୋକମାନେ ଶୀତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଶୀତା, ଯିଏ ସୁଗନ୍ଧ ଲେପ ଓ ଲାଲ ଚନ୍ଦନରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ସେ ଶୀତ ଓ ଉଷ୍ଣତାରେ ଦେହର ରଙ୍ଗ ହରାଇବେ। ଆଜି ନିଶ୍ଚୟ ଦଶରଥ ରାଜା ଭୂତ ଭିତିରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି; ଏକ ରାଜା କେବେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ନିକାଳିବେ ନାହିଁ। ସଦ୍ଗୁଣ ନଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ନିକାଳ ହେବା କିପରି? ତେଣୁ ଯିଏ ତାଙ୍କ ଆଚରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜିତିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି? ଦୟା, କରୁଣା, ଶିକ୍ଷା, ଭଲ ଆଚରଣ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଶାନ୍ତି—ଏହି ଛଅ ଗୁଣ ରାଘବଙ୍କୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଲୋକମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଜଳ ଶୁଉଥିବା ପୋଖରୀ ଭିତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତ୍ରାସ ଭୋଗିଥିବା। ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହି ଜଗତ ନାୟକଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ, ଯେପରି ଫୁଲ ଫଳ ଓ ପତ୍ର ଧାରଣ କରୁଥିବା ଗଛର ମୂଳ କ୍ଷତି ହେଲେ ଗଛ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ସେ ମନୁଷ୍ୟର ମୂଳ, ଧର୍ମର ଆତ୍ମା, ଦୀପ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତ; ଫୁଲ, ଫଳ, ପତ୍ର, ଶାଖା ଅନ୍ୟ ଲୋକ। ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପରି ଆମେ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା; ଆମର ପତ୍ନୀ, ପରିବାର ସହ ଯେଉଁଠି ଯିବେ। ଫୁଲବାଗ, କ୍ଷେତ୍ର, ଘର ଛାଡ଼ି, ଆନନ୍ଦ ଦୁଃଖରେ ଏକତା, ଆମେ ଧର୍ମପରାୟଣ ରାମଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା। ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ଧନ, ନଷ୍ଟ ଦୱାର, ଏକତ୍ରିତ ଧନ ଓ ଧାନ, ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟ ହରାଇଯିବ। ଧୂଳିରେ ଢାକି ଦେଇଯିବ, ଦେବମାନେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ, ଉନ୍ମାଦିତ ଉଠି ଦୂର ଦୂର ଚୁହା ଚଳିବା, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗହ୍ଵର ଭରିଯିବ। ପାଣି ଓ ଧୂଆଁ ନଥିବା, ଶୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ, ହାରାଇଥିବା କର, ଯଜ୍ଞ, ମନ୍ତ୍ର, ଅର୍ପଣ, ପାଠ। କଠୋର ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା, ଭାଗ୍ନ ପାତ୍ର, ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇବା—କୈକେୟୀ ଏହି ଘର ଅଧିକାର କରନ୍ତୁ। ରାଘବ ଯେଉଁଠି ଯିବେ, ତାହା ଜଙ୍ଗଲ ନୁହେଁ, ସେଠି ନଗର; ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ନଗର ଜଙ୍ଗଲ ହେଉ। ସମସ୍ତ ମୂଷା, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଏବଂ ହାତୀ ସିଂହମାନେ ମଧ୍ୟ ଆମ ଭୟରେ ଜଙ୍ଗଲ ଛାଡ଼ିଦେଇ ଦୂରେ ଯାଉ। ସେମାନେ ଆମେ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ଜାଗା ନେଇଯିବେ, ଆମେ ରହୁଥିବା ଜାଗା ଛାଡ଼ିଦେଇଯିବେ—ଘାସ, ମାଂସ, ଫଳ, ଜଙ୍ଗଲ ପଶୁ ପକ୍ଷୀ। କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପରିବାର ସହ ଅଧିକାର କରନ୍ତୁ; ଆମେ ସମସ୍ତେ ରାଘବ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୁଖରେ ବଞ୍ଚିବା। ଏଭଳି ଅନେକ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଉଥିବା କଥା ରାଘବ ଶୁଣିଲେ, ତଥାପି ତାଙ୍କ ମନ କମ୍ପିତ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ଧର୍ମପରାୟଣ, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି ଚାଲି, ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ମହଲ ଦିଗରେ ଗଲେ, ଏବଂ କୈଳାଶ ଶିଖର ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଇଲେ। ସେ ରାଜପ୍ରସାଦରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଯେଉଁଠି ଶିଷ୍ଟ ନାୟକମାନେ ବସିଥିଲେ, ଏଠି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଦେଖିଲେ।