ରାମ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଜଙ୍ଗଲ ଯାତ୍ରା ନେଇ ଏକ ଗଭୀର ଆଲୋଚନା ହେଉଛି। ରାମ ଜଣେ ବୀର ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର ଅନେକ କଷ୍ଟ ଅଛି ବୋଲି ଜାଣିଥିଲେ; ଏହି କଷ୍ଟ ଅପ୍ରଶିକ୍ଷିତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସହିପାରନ୍ତି। ସୀତା କହିଲେ—"ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଘରେ ଥିବା ବେଳେ ଏକ ମୁନିନୀଙ୍କ ଠାରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲି, ତାହା ମୋ ମା ଆଗରେ ଘଟିଥିଲା। ମୁଁ ଆଗରୁ ବହୁବାର ତୁମକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛି, ମୋର ଏକାନ୍ତ ଇଚ୍ଛା—ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲ କୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ।" "ରାଘବ, ମୁଁ ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ମୋ ଲାଗି ଆକର୍ଷଣୀୟ। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ପ୍ରେମରୁ, ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବି, ଏବଂ ପାପରୁ ଦୂର ରହିବି, କାରଣ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ନାରୀଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୁମ ସହିତ ଏକତା ରହିବ; ଏହି କଥା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ କହିଛନ୍ତି।" "ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ପୁରୁଷ ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଠାରୁ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ହୁଅନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମ ଘରରୁ ମୁଁ ଏକ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ତି ଓ ଶୀଳବତୀ ଜନାନୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୋତେ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ—କିଏ ଏହି କାରଣ?" "କକୁତ୍ସ୍ଥ ଶ୍ରୀମାନ୍, ମୁଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ନିର୍ବଳ, ତୁମ ସହିତ ଖୁସି ଓ ଦୁଃଖରେ ସମ, ତୁମ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ସାଥୀ—ମୋତେ ନେବା ଉଚିତ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ କୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ତେବେ ମୁଁ ବିଷ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ମୃତ୍ୟୁକୁ ବାରଣ କରିବି।" "ଏଭଳି ଅନେକ ଭାବରେ ସୀତା ତାଙ୍କୁ ବିନୟ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଜଙ୍ଗଲ ନେଇଯିବାକୁ ରାଜି ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହିପରେ ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ତାପ୍ତ ଲୁହ ଝରି ଭୂମିକୁ ଭିଜାଇଲା।" "ସୀତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଅନୁନୟ କରିବା ପାଇଁ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ।" "ଏହା ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ତିରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ।" "ରାମଙ୍କ ସାନ୍ତ୍ୱନା ପରେ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଜଙ୍ଗଲ ରହିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ, ସୀତା ଆନୁରାଗ ଓ ଗର୍ବରେ ରାଘବଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ—" "ମୋ ପିତା, ମିଥିଳାର ରାଜା, ତୁମକୁ ଜମାଇ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ବେଳେ କଣ ତୁମେ ପୁରୁଷ ରୂପରେ ନାରୀ ଦେଖିଥିଲେ? ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଯଦି ଅଜ୍ଞାନରୁ କହନ୍ତି ଯେ ରାମଙ୍କର ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତାହା ଭୁଲ; ତୁମେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।" "ତୁମେ କଣ କରିଛ? କିମ୍ବା କଣ ଭୟ ଅଛି, ଯେଉଁପାଇଁ ମୋତେ, ଯେଉଁଠି ମୋର ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁ? ମୁଁ ସତିବନ୍ତି ସାବିତ୍ରୀ ପରି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିବି, ଯେପରି ସତ୍ୟବାନଙ୍କ ପତ୍ନୀ।" "ମୁଁ ମନରେ କେବଳ ତୁମକୁ ଦେଖିବି, ଅନ୍ୟ କୁହି ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି, ଯେପରି ଅନ୍ୟା ନାରୀ ନିଜ ପରିବାରର ଲଜ୍ଜା ଦେଇଥାଏ।" "ତୁମେ ତୁମ ଶୁଦ୍ଧ ଜୀବନ ସାଥୀ, ଯୁବାବସ୍ଥାରୁ ତୁମ ସହିତ ରହିଥିବା ନାରୀକୁ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି।" "ଯିଏ ପାଇଁ ତୁମେ ଉଚିତ କଥା କହିଛ, ଏବଂ ଯିଏ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଛ, ସେଉଁଠି ତୁମେ ସଦା ଅନୁଗତ ଓ ମୃଦୁ ହେବା ଉଚିତ।" "ମୋତେ ନେଇନାହିଁ, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲ କୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତପସ୍ୟା, ଅରଣ୍ୟ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଯିବ, ମୋ ସହିତ ଯିବ।" "ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବା ବେଳେ କେବଳ ଅଳସ ଓ ବିଶ୍ରାମ ସମୟରେ ଯେପରି ଅସୁବିଧା ନାହିଁ, ଏହି ରାସ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଅନୁଭବିବି।" "କୁଶ ଘାସ, ଶୁଳ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଣ୍ଡ, କାଠ ଗଛ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ ଯିବି, ତାହା ମୋ ପାଇଁ କପାସ କିମ୍ବା ହରିଣ ଚମ୍ର ପରି ମୃଦୁ ଲାଗିବ।" "ବଡ଼ ପବନରେ ଉଠିଥିବା ଧୂଳି ମୋ ଶରୀରରେ ପଡ଼ିବା ବେଳେ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଚନ୍ଦନ ଚର୍ଣ୍ଣ ପରି ମୂଲ୍ୟବାନ ଭାବିବି।" "ଜଙ୍ଗଲରେ ପତ୍ର ଶଯ୍ୟା ଉପରେ ଶୋଇଲେ, ତାହା ଠାରୁ ଆନନ୍ଦ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ।" "ତୁମେ ଯେଉଁ ପତ୍ର, ମୂଳ, ଫଳ ଆଣିଦେବ, ଅଧିକ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଅମୃତ ପରି ମାନିବି।" "ସେଠି ମୁଁ ମୋ ମା, ପିତା କିମ୍ବା ଘର ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିବି ନାହିଁ; ଋତୁ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରିବି।" "ତୁମେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କିଛି ଅସୁଖ ଦେଖିବା ଆଶା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ଦେବି ନାହିଁ, ତୁମ ପାଇଁ ଭାର ହେବି ନାହିଁ।" "ତୁମ ସହିତ ରହିଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ସ୍ୱର୍ଗ; ତୁମ ବିନା ତାହା ନରକ। ଏହି ଜାଣି, ରାମ, ମୋ ସହିତ ଯିବାକୁ ଚାହିଁ; ମୋର ପ୍ରେମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ।" "ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲ କୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ, ମୁଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହି, ତୁରନ୍ତ ବିଷ ପିଇବି—ମୁଁ ମୋ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହେବି ନାହିଁ।" "ପରେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖରେ ମୋର ଜୀବନ ରହିବି ନାହିଁ; ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତୁମ ପ୍ରଭୁ, ତୁରନ୍ତ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।" "ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ—ତେଣୁ, ଚୌଦ ଦିନ ଦୁଃଖରେ କିପରି ରହିବି?" "ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ତଳି, ସୀତା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦିଆରେ ଦୁଃଖ କରି, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଟିଏ ଚାପି ଧରି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ।" "ନିଜ ଦୁଃଖରେ ଅନେକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କୁ ଘାୟ କଲେ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହାତୀନୀ ପରି, ଦୀର୍ଘ ରହିଥିବା ଲୁହ ଝରିଲା, ଜଣା ଅଗ୍ନି ପରି।" "ତାଙ୍କର ଅଞ୍ଜଳିର ଲୋଟସ ପରି ଆଖିରୁ ଚିର୍ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଝରିଲା, ଯାହା ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।" "ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଧଳା ମୁହଁ, ଚଉଡ଼ ଆଖି, ଲୁହରେ ଶୁଷ୍କ ହେଇଯାଇଲା, ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଥିବା ଲୋଟସ ପରି।" "ତାହା ପରେ, ରାମ ନିଜ ଭୁଜ ଦ୍ୱାରା ସୀତାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କଥା କହିଲେ।