ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଶୀତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ନଦୀଗୁଡ଼ିକ କୁମିର ଭରା, ତାଳମାଟି ଓ ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ, ଏଠାରେ ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟର ପଥଗୁଡ଼ିକ କାଂଟା ଓ ଲତା-ବିଲତାରେ ଆବୃତ, ମୟୂର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଜଳ ଅଭାବରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଏଠାରେ ମଣିଷ ପତ୍ରର ଶୟ୍ୟାରେ ଶୁଏ, ଭୂମିରେ ଛିଣ୍ଡା ଏବଂ ବିକିର୍ଣ୍ଣ ପତ୍ରରେ ରାତି ଗୁଡ଼ିକ କଷ୍ଟରେ କଟାଏ। ଦିନ ଓ ରାତି ସଂଯମ ଓ ସନ୍ତୋଷ ଧରି, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ପଡ଼େ, ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୈଥିଲୀ, ଜୀବନ ଯାଏଁ ଉପବାସ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଜଟା ଧରିବା, ଚମ୍ବା ଓ ଭାସ୍ମ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା, ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଅନିବାର୍ୟ। ଏଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର, ସଂଯମ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ନିଜେ ତୁଳିଥିବା ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ବେଦୋକ୍ତ ରୀତିରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ପଡ଼େ, ଏହିପରି ଶୀତା, ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ମୈଥିଲୀ, ଅରଣ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ଯେଉଁ ଜିନିଷ ମିଳେ, ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଦରକାର। ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପବନ, ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ୱତ ଭୂଖ ଓ ବଡ଼ କ୍ଷତି ରହିଛି। ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର ସାପ ରାସ୍ତା ଉପରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସାପ ଚଳିଛନ୍ତି, ଯାହା ରାସ୍ତା ଅବରୋଧ କରେ। ଏଠାରେ ଅଗଣିତ ପୋକା, ବିଛି, ମକୁଡ଼ି, ଓ ଦଂଶକ ପୋକ ଅତିବଳି ଦୁର୍ବଳମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଗଛଗୁଡ଼ିକ କାଂଟାରେ ଭରିଥିବା, କୁଶ କାଶ ଘାସ ଓ ଜଟିଳ ଶାଖା ଅଛି। ଅରଣ୍ୟରେ ଅନେକ ଶାରୀରିକ କଷ୍ଟ ଓ ଭୟ ଅଛି। କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇବା ଦରକାର, ଭୟଙ୍କର ଜିନିଷକୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏପରି ଅରଣ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଶୀତା, ଏଠାରେ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅରଣ୍ୟ ଅନେକ ଭୟ ନେଇ ଆସେ।" ରାମ ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ନାହିଁ ଯେ, ଶୀତାଙ୍କୁ ସଙ୍ଗେ ନେବେ, ତେବେ ଶୀତା ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଧ୍ୟାୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନତିସତମ ସର୍ଗ। ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶୀତା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଅଂଶୁ ଝରାଉଥିବା ମୁହଁରେ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନର ଯେଉଁ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ କହିଲ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଗୁଣ ଭାବେ ଦେଖୁଛି। ମୃଗ, ସିଂହ, ହାତୀ, ବାଘ, ଶରଭ, ଉଠ, ବନଶୁକର, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ ତୁମ ଦେହ ଦେଖି, ଆଗେ ଦେଖିନଥିବାରୁ ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ। ମୋତେ ବଡ଼ମାନ୍ୟଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ତୁମ ସହ ଯିବା ଦରକାର, ତୁମୁଁ ଠାରୁ ଅଲଗା ହେଲେ ଏଠି ମୁଁ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି। ରାଘବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ମୋତେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁ ନାରୀ ସ୍ୱାମୀବିହୀନ, ସେ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରେ ନାହିଁ—ତୁମେ ମୋତେ ଏହି ଉଦାହରଣ ଦେଖାଇଛ। ତଦୁପରି, ରାମ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମୋ ବାପାଘରେ କହିଥିବା ଶୁଣିଛି, ମୋତେ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେୟ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମୁଁ ସଦା ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲି। ଏହି ଆଜ୍ଞା ମୋତେ ମିଳିବ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯିବି, ମୋ ପ୍ରିୟ, ଏହିଠାରେ ଅନ୍ୟ ଉପାୟ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ତୁମ ସହ ଯିବି, ସମୟ ଆସିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ। ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଅରଣ୍ୟବାସରେ ଅନେକ କଷ୍ଟ ଅଛି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେମାନେ ଏହି କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରନ୍ତି। ମୁଁ ମୋ ବାପାଘରେ ଏକ ସନ୍ତ ମହିଳା ଠାରୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲି, ଯେଉଁଥିଲେ ମୋ ମାଆଁ ପାଖରେ ମୃଦୁଚରିତ୍ରା। ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକଥର ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ କରିଛି, କାରଣ ମୋର ଇଚ୍ଛା ତୁମ ସହ ଯିବାକୁ। ରାଘବ, ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ଅରଣ୍ୟବାସ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ଏବଂ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ ତୁମ ସହ ନିର୍ମଳ ରହିବି, କାରଣ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଦେବତା। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ତୁମ ସହ ଏକତା ରହିବ, କାରଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏପରି ଶାସ୍ତ୍ର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ, ଯେ ନାରୀକୁ ପିତୃମାନେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ହିଁ ରହନ୍ତି। ତେବେ ତୁମେ ମୋତେ, ଏଭଳି ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ, ଏଠାରୁ କାହିଁକି ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାଁ? ରାଘବ, ମୁଁ ଯିଏ ଭକ୍ତ, ସତୀ, ଦରିଦ୍ର, ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମ, ତୁମ ଆନନ୍ଦ ଓ କଷ୍ଟ ଭାଗୀନୀ, ସେମାନେ ସହ ନେବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁନାହ, ତେବେ ମୁଁ ବିଷ, ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ଜଳକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି।