ଅୟୋଧ୍ୟାର ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀରାମ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନର କଠିନତା ବିଷୟରେ ସୀତାଙ୍କୁ ବୁଝେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲେ । ସେ କହିଲେ, "ସୀତା, ପାହାଡ଼ ଝରାରେ ବସୁଥିବା ସିଂହମାନଙ୍କର ଗଜ୍ଜନ ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାଦାୟକ ଅଟେ; ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଏପରି ଦୁଃଖମୟ । ଜଙ୍ଗଲର ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଭୟହୀନ ଓ ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଖେଳୁଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲେଶପ୍ରଦ ହୁଏ । ଜଙ୍ଗଲର ନଦୀଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖ, କୁମ୍ଭୀରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପାଙ୍ଗୁଡ଼ିଆ ଓ ଦୁର୍ଗମ; ଦାନ୍ତିମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ । ଏଠାରେ ପଥଗୁଡ଼ିକ କଂଟକାକୁଳ ଲତାରେ ଆଛାଦିତ, ମୟୂରର କୁହୁକାର ଗୁଞ୍ଜରିତ, ଜଳବିହୀନ ଓ ଅତି କଠିନ—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଏଠାରେ ଶୟନ ହୁଏ ପତ୍ରର ଛାଡ଼ା ଶଯ୍ୟାରେ, ଯାହା ଭୂମିରେ ଛିଣ୍ଡା ଓ ଛିତରା, ରାତିରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଶୁଇବାକୁ ପଡ଼େ—ଏଥିପାଇଁ ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ । ଦିନ ଓ ରାତି ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ସଂଯମରେ ରହି, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ପଡ଼େ—ଏହିପରି ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ । ମୈଥିଲୀ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ରହିଛି, ଉପବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼େ; ଜଟା ଧାରଣ କରି, ଚମର ଓ ଚିର ଛାଲର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିବା ଦରକାର । ଦେବତା ଓ ପିତୃପୂଜା ନିୟମାନୁସାରେ କରିବା ଦରକାର, ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇବା ଚାହିଁ । ତିନିଥର ସ୍ନାନ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର, ଏହିପରି ଅନୁଶାସନ ରହିଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ଅତି କଠିନ । ନିଜେ ତୁଳିଥିବା ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ବେଦମତ ଅନୁସାରେ ହୋମ କରିବା ଦରକାର—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ମୈଥିଲୀ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ମିଳେ, ତାହିଁରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଦରକାର—ଏହିପରି ଜୀବନ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ଏଠାରେ ଭୟଙ୍କର ପବନ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ନିରନ୍ତର କ୍ଷୁଧା ରହିଛି; ବିପଦ ତ ଅନେକ—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ । ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଷ୍ଟ ସର୍ପ, ଶୋଭନାଙ୍ଗନା, ଏହି ପଥରେ ନିର୍ଭୟ ଚଳିଥାନ୍ତି—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ । ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ସର୍ପମାନେ ମାନେ ତାଙ୍କର ବିକଟ ଗତିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ରାସ୍ତା ଅଟକାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଅଧିକ କଠିନ । ପୋକା, ବିଛି, କୀଟ, ଓ ଦଂଶକ ମାଛି ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । ଅତି ଗୋଟିଏ କଂଟକାକୁଳ ଗଛ, କୁଶ ଓ କାଶ ଘାସ, ଏବଂ ଜଟିଲ ଶାଖାପତ୍ର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଛି—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଃଖମୟ । ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ଅନେକ ଦେହଜ କଷ୍ଟ ଓ ଭୟ ରହିଛି—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ସଦା ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ । କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ମନକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗାଇବା ଦରକାର; ଭୟଙ୍କର ଯାହା, ତାହାକୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଏହିପରି ଜଙ୍ଗଲ ସଦା କଠିନ । ଏହିପରି ଅନେକ ବିପଦ ଦେଖି, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେଠାରେ ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ ।" ରାମ, ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ସୀତା ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ ମନ ଗଭୀର ବେଦନାରେ ଭରିଗଲା । ସୀତା ତାଙ୍କର ଚେହେରାରେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି, ଶାନ୍ତ ଧୀର କଣ୍ଠରେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଅପକ୍ଷ ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆପଣ ପ୍ରତି ମୋର ସ୍ନେହ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣ ଭାବେ ଦେଖୁଛି । କୃଷ୍ଣମୃଗ, ସିଂହ, ହସ୍ତୀ, ବାଘ, ଶରଭ, ଉଠ, ବନଶୁକର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଚଳିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଦେହ ଦେଖି, ଭୟପାଇ ଦୌଡ଼ିଯିବେ, କାରଣ ଏପରି ଦେହ ସେମାନେ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ମୁଁ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବା ଦାୟିତ୍ଵ ଅଛି; ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଏଠାରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବି । ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆପଣ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, ମୋତେ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ନାରୀ ସ୍୵ାମୀରୁ ବିଯୁକ୍ତ, ସେ ଜୀବନ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ; ଏହି ଉଦାହରଣ ଆପଣ ମୋତେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି ।" "ଏହାଉପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘରେ ପୁରାତନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କଠାରୁ ଶୁଣିଥିଲି ଯେ, ମୋତେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ଏହି ଦୈବବାଣୀ ଶୁଣି, ମୁଁ ସଦା ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ଥିଲି । ଏହି ଆଜ୍ଞା ମିଳିବା ଉପରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି; ମୋ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନାହିଁ । ଏହି ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିବି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବି; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦୈବବାଣୀ ଏବେ ସତ୍ୟ ହେଉ ।" "ମୁଁ ଜାଣିଛି, ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନରେ ଅନେକ କଠିନତା ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଅପରିପକ୍ବ ମନ ଥିଲେ ଏହି କଠିନତା ଅଧିକ ଲାଗେ । ପିତୃଗୃହରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଚରିତ୍ର ମୁନିନୀଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ମାଆଁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ବିଷୟରେ ଶୁଣିଥିଲି । ଆପଣଙ୍କୁ ମୁଁ ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଅନେକଥର ଅନୁରୋଧ କରିଛି; ମୋ ମନେ ଆପଣଙ୍କ ସହ ଯିବା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ । ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ରାଘବ, ଏହି ଯାତ୍ରା ପାଇଁ; ଏବଂ ଏହି ଜଙ୍ଗଲ ଜୀବନ ମୋ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ । ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଓ ପ୍ରେମରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିବି; କାରଣ, ସ୍ୱାମୀ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରଧାନ ଦେବତା ।" "ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମୋର ଆପଣ ସହ ଏକତ୍ୱ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିବ; କାରଣ, ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପବିତ୍ର ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହିପରି ଶୁଣିଛି । ଏହି ଜଗତରେ, ଯେଉଁ ନାରୀକୁ ପିତୃପରମ୍ପରା ଦ୍ୱାରା, ଜଳ ଓ ଧର୍ମାନୁସାରେ ପତି ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କ ହିଁ ରହନ୍ତି । ତେଣୁ, ଆପଣ ମୋତେ, ଏକ ସତୀ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଜାୟାକୁ, ନେଇଯିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି—ଏଠାରେ କି ଦ୍ରଢ଼ କାରଣ ଅଛି?" ଏହିଭଳି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଥିଲା; ଏହା ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନତିଶତମ ସର୍ଗ ।