ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ଓ ଭକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ—“ମୁଁ ତୁମ ପଛରେ ଚାଲିବି, ତୁମେ ଖାଇସାରିବା ପରେ ମୁଁ ଖାଇବି; ତାପରେ ମୁଁ ପାହାଡ଼, ପୋଖରୀ ଓ ଝିଲିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ତୁମେ ମୋର ଜ୍ଞାନୀ ରକ୍ଷକ ଥିଲେ, ମୁଁ ଭୟହୀନ ଭାବେ ସବୁଠାରେ ପଦ୍ମପୁଷ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହଂସ ଓ ବକରେ ଭରିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଫୁଲିଥିବା ପୋଖରୀ ଦେଖିପାରିବି। ହେ ନାୟକ, ତୁମ ସହିତ ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବି; ମୁଁ ସେହି ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରିବି, ସଦାତନ୍ତ ତୁମପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବି। ହେ ଚକ୍ଷୁଶ୍ରୀମତୀ, ତୁମ ସହିତ ମୁଁ ପରମ ସୁଖରେ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଶତବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ କେବେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବିନାହିଁ; ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ। ହେ ରାଘବ, ଯଦି ସ୍ୱର୍ଗରେ ତୁମେ ନଥାଉଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ମୋତେ ଇଚ୍ଛା ହେବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠାରେ ହରିଣ, ବାନର ଓ ହାତୀ ଅଛନ୍ତି; ମୁଁ ସେଠି ତୁମ ପାଦ ଧରି ତୁମ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘର ପରି ରହିବି। ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ଓ ତୁମପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୃଦୟ ନେଇ, ଯଦି ତୁମ ପୃଥକ ହେଉଛ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ବରଣ କରିବି; ମୋତେ ନେଉ, ଦୟାକରି ଏହି ଅନୁରୋଧ ମାନ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତୁମର ଭାର ବଢ଼ିବ ନାହିଁ।” ସୀତା ଏପରି ଧର୍ମମୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ମହାପୁରୁଷ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେନାହିଁ, ତିନି ତାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦୁଃଖ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ଉପଦେଶ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ରହିବା ପାଇଁ ବୋଝାଇଲେ। ଏବେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଅଠାଇଶ ଅଧ୍ଯାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଜାଣି, ଅରଣ୍ୟର କଠିନତା ଭାବି, ସୀତାକୁ ନେବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ଅଂଶୁମାନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଶ୍ରୁ ବହୁଥିବା ସୀତାକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ସୀତା, ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଓ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; ଏଠାରେ ରୁହି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ମୃଦୁଭାବିନୀ, ଅରଣ୍ୟରେ ଅନେକ ବିପଦ ଅଛି। ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଅରଣ୍ୟକୁ ଅରଣ୍ୟ କହାଯାଏ କାରଣ ସେଠାରେ ବହୁତ ବିପଦ ଅଛି। ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମ ଭଲ ପାଇ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ କହୁଛି; ସେଠାରେ କେବେ ସୁଖ ମିଳେ ନାହିଁ, ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ମାନେ ରହିଥାଏ। ପାହାଡ଼ ଝରଣାରେ ବଢ଼ିଥିବା ସିଂହର ଡାକ୍ ସୁଣିବା ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ; ଏହିପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଖେଳିଥାନ୍ତି, ଦେଖିଲେ ମନ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ନଦୀମାନେ ମଗର ଭରିଥାଏ, କାଦାରେ ଭରିଥାଏ, ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟ ଭୋଗନ୍ତି, ଅତି କଠିନ ଅଟାଳିକା ଅଛି। ଆଗପଛ ଝାଡ଼ି ଓ କାଣ୍ଟା, ମୟୂର ଡାକ୍, ଜଳ ଅଭାବ, ଏହି ସବୁ ଅରଣ୍ୟର କଠିନତା। ତଳେ ଛିଣ୍ଡା ପତ୍ର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼େ, ଦିନ ରାତି ଶ୍ରମ କରିବାକୁ ପଡ଼େ—ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାଦାୟକ। ଦିନ ରାତି ସଂୟମ ରହି, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ଖାଇ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ। ମୈଥିଳୀ, ଜୀବନ ଯାଏଁ ଉପବାସ ରହିବା, ଜଟା ବାନ୍ଧିବା, ବାର୍କ ଚିରା ଧାରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ନିୟମାନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିବା, ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଦାୟିତ୍ୱ। ଠିକ୍ ସମୟରେ ଦିନେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର, ଅନୁଶାସନ ରଖିବା ଦରକାର। ନିଜେ ତୁଳିଥିବା ଫୁଲ ଦେଇ ବେଦାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ଅରଣ୍ୟରେ ଯାହା ମିଳେ, ତାହିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଦରକାର। ତିବ୍ର ପବନ, ଅନ୍ଧକାର, ଏବଂ ସଦା ଭୋକ ଓ ବିପଦ ଅଛି। ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ସାପ ରାସ୍ତାରେ ଘୁରିବା, ନଦୀରେ ବାସ କରୁଥିବା ସାପ ରାସ୍ତା ଅଟକାଇବା, ଏହି ସବୁ ଅରଣ୍ୟର ଆଉ ଅଧିକ କଠିନତା। ଦୀପ, ବିଛା, କୀଟ, ଓ ଦଂଶକ ମାଛି ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସଦା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାନ୍ତି। କାଣ୍ଟା ଗଛ, କୁଶ ଓ କାଶ ଘାସ, ଜଟିଳ ଶାଖା ଅଛି। ଅରଣ୍ୟବାସୀ ପାଇଁ ଶରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୟ ଅଛି। କ୍ରୋଧ ଓ ଲୋଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ତପସ୍ୟାରେ ମନ ଲଗାଇବା, ଭୟଙ୍କର କିଛିକୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ସେଠି ତୁମ ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ନାହିଁ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଅରଣ୍ୟରେ ବହୁତ ବିପଦ ଅଛି।” ଏପରି ମହାତ୍ମା ରାମ ସ୍ପଷ୍ଟ କରିଦେଲେ ଯେ, ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ନେବେନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ସୀତା ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିଲେନାହିଁ, ଏବଂ ମନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଧରି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଉନତିସ ଅଧ୍ଯାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ସୀତା ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ ନେଇ ଧୀରେ କହିଲେ—“ତୁମେ ଅରଣ୍ୟବାସ ନେଇ ଯେଉଁ ଦୋଷ କହିଲ, ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରେମରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଗୁଣ ବୋଲି ଦେଖୁଛି। ହରିଣ, ସିଂହ, ହାତୀ, ବାଘ, ଶରଭ, ଉଠ, ବନ୍ୟ ଶୁଆର, ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ତୁମାନେ ଅଛନ୍ତି— କିନ୍ତୁ ହେ ରାଘବ, ସେମାନେ ତୁମ ରୂପ କେବେ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ତୁମକୁ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଯିବେ, ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ଭୟ କରନ୍ତି।” ଏହିପରି, ସୀତାଙ୍କ ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି, ରାମଙ୍କ ଭଲ ପାଇବା ଓ ଅରଣ୍ୟବାସ ପ୍ରତି ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି, ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଭୀର ସମ୍ବନ୍ଧ ଓ ତ୍ୟାଗ ଭାବ ଅନାବୃତ ହେଉଛି।