ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଥିବାକୁ ଶୁଣି, ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆପଣ କ’ଣ କହୁଛନ୍ତି? ଏହି କଥାକୁ ମୁଁ ହାଲକା ଭାବରେ ନେଉଛି, ମନେ ହେଉଛି ଆପଣ ମୋତେ ମଜାକ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି ଅନୁଚିତ ଏବଂ ଅପମାନଜନକ କଥା ଆପଣଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୋଭା ଦେଇ ନାହିଁ; ଆପଣ ଯେଉଁଠି ଶୂରବୀର, ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ହେ ମହାନୁଭାବ, ବାପା, ମାଆ, ଭାଇ, ପୁଅ, ବହୁଁ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ନିଜ ନିଜ ଦୈବତା ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜନନୀମାନେ କେବଳ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦୈବତାରେ ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଅଟଳ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ଅନୁଶାସନ ମିଳିଛି। ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ବାପା, ପୁଅ, ନିଜ, ମାଆ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁ—ଏହାଁ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେହି ପଥ ନୁହେଁ; କେବଳ ସ୍ୱାମୀ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ। ଯଦି ଆପଣ ଆଜି ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲି ଘାସ କଣ୍ଟା ହଟାଇବି। ଅସୂୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ପାନୀୟ ପରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଜଳ ଭଳି ପକାଇ ଦିଅନ୍ତୁ, ଆପଣ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ମୋତେ ନେଇ ଚାଲନ୍ତୁ; ମୋର କୌଣସି ପାପ ନାହିଁ। ରାଜମହଳ ଚୂଡ଼ା, ଉଡ଼ନ ରଥ କିମ୍ବା ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଉଥିବାରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମର ଛାୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୋ ବାପା ଓ ମାଆ ମୋତେ ଅନେକ ଭାବରେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି; ଏବେ ମୋପାଇଁ କିଛି କହିବା ବାକି ନାହିଁ—ମୁଁ ଯାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇଛି, ସେହିପରି କରିବି। ମୁଁ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନାହାନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ହରିଣ ଓ ବାଘମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘର ପରି ଖୁସିରେ ରହିବି, ତିନି ଲୋକ ଦେଖି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ହେବ ନାହିଁ, କେବଳ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତି ଭାବିବି। ମୁଁ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରିବି, ନିୟମିତ ଓ ପତିବ୍ରତା ରହି, ମଧୁଗନ୍ଧି ଜଙ୍ଗଲରେ ଆପଣ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବି। ଆପଣ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅରଣ୍ୟରେ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି, ତେଣୁ ମୋତେ ତ ଆଉ କେତେ ଅଧିକ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଆଜି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆପଣ ସହ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ମୁଁ ଏକଥା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଲେ ପଛେ ଫେରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ସଦା ଫଳ ଓ ମୂଳ ଖାଇ ରହିବି, ଏଥିରେ କୌଣସି ଦୁଃଖ ଦେବି ନାହିଁ, ଆପଣ ସହ ସଦା ରହିବି। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ଚାଲିବି, ଆପଣ ଖାଇପାରେ ମୁଁ ଖାଇବି; ପରେ ପରେ ମୁଁ ପାହାଡ଼, ପୋଖରୀ, ଝିଲିକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆପଣ ମୋର ବୁଦ୍ଧିମାନ ରକ୍ଷକ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ନିର୍ଭୟ ହୋଇ ରାଜହଂସ ଓ ସାରସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଳି ଖିଳିଥିବା କମଳ ପୋଖରୀ ଦେଖିବି। ଆପଣ ସହ ମିଶି, ମୁଁ ଖୁସିରେ ସେମାନେ ଦେଖିବି; ଏହି ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରିବି ଓ ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବି। ଆପଣ ସହ ଏକତାରେ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖରେ ଆନନ୍ଦ କରିବି; ଏଭଳି ହଜାର ବର୍ଷ କିମ୍ବା ଶତ ବର୍ଷ ଆପଣ ସହିତ ଅତିବାହିତ କରିପାରିବି। ମୁଁ କେବେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବି ନାହିଁ; ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଆକର୍ଷଣ କରେ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗରେ ରହିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ, ରାଘବ, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁନି। ମୁଁ ଏହି ଅତି କଠିନ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି, ଯେଉଁଠି ହରିଣ, ବାନର ଓ ହାତୀ ରହନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଧରି ମୁଁ ଏଠି ମୋ ବାପାଙ୍କ ଘର ପରି ରହିବି। ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ଓ ଆପଣଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ମନେ ରଖି, ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦିଆଯାଏ, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରିବି; ଦୟାକରି ମୋର ଅନୁରୋଧ ମଞ୍ଜୁର କରନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଉପରେ ମୋ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭାର ଆସିବ ନାହିଁ। ସୀତା ଏପରି ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ରାମ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସୀତାଙ୍କୁ ନେଇବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଅରଣ୍ୟବାସର ଦୁଃଖ ଭାବି, ଅନେକ ଉପଦେଶ ଦେଇ ସୀତାଙ୍କୁ ମନା କଲେ। ଏଠାରେ ଅଠାଇଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଧର୍ମପ୍ରେମୀ ରାମ, ସୀତାଙ୍କ ଏପରି ଭାବନା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଦେଖି, ତଥାପି ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ଦୁଃଖ ଭାବି, ତାଙ୍କୁ ନେଇବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅଂଶୁଭିଜ୍ଞାନ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୃଢ଼ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସୀତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ: “ସୀତା, ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା; ଏଠି ରୁହି ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନ କର, ତେବେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତି ପାଇବ। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ସୀତା; ଅରଣ୍ୟରେ ବହୁତ ଦୁର୍ଘଟନା ଓ ଭୟ ଅଛି। ଅରଣ୍ୟବାସର ଇଚ୍ଛାକୁ ଛାଡ଼; ଅରଣ୍ୟକୁ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ କାରଣ ଏଠି ଦୁଃଖ ଭରିଛି। ମୁଁ ଏହି କଥା ଚିନ୍ତା ଓ ଉପଦେଶ ଭାବେ କୁହୁଛି; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ କେବେ ଖୁସି ମାନେ ନାହିଁ, ସବୁବେଳେ ଦୁଃଖ ମାନେ। ପାହାଡ଼ ଝରଣାରେ ବସୁଥିବା ସିଂହମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଶୁଣିବା ଅତି କଷ୍ଟଦାୟକ; ତେଣୁ ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖର ହେଉଛି। ଅଜଣା ଜାଗାରେ ଅଭୟ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ପଶୁମାନେ ଘୁରୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେଖି ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ। ନଦୀମାନେ ମଗରମାଛରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କଦଳି ଓ ଦୁଃସାଧ୍ୟ; ହାତୀମାନକୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଧିକ କଠିନ ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟକ। ରାସ୍ତାମାନେ କଣ୍ଟା ଓ ଲତାରେ ଭରିଆ, ମୟୂର ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିତ, ଜଳ ଅଭାବରେ ଏବଂ ଅତି କଠିନ—ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖର। ପତ୍ରର ଶୟନାଗାର ଉପରେ ରାତି ଭରି ଶୋଇବାକୁ ପଡ଼େ, ଶରୀର କ୍ଲାନ୍ତ ହୁଏ—ଏହା ଅରଣ୍ୟକୁ ଆଉ ଅଧିକ କଷ୍ଟଦାୟକ କରେ। ଦିନ ଓ ରାତି ସଂୟମ ରେହି, ଗଛରୁ ପଡ଼ିଥିବା ଫଳ ଖାଇ ଅତିବାହିତ କରିବାକୁ ପଡ଼େ—ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ଦୁଃଖର। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ଉପବାସ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ମୈଥିଲୀ, ଏବଂ ଜଟା ଧରି, ବାର୍କ ଚିରୁନ୍ଦା ପିନ୍ଧିବାକୁ ପଡ଼େ। ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନଙ୍କ ପୂଜା ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର, ଅତିଥିମାନେ ଆସିଲେ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର। ଦିନରେ ତିନିଥର ସ୍ନାନ ନିୟମିତ ଭାବେ କରିବା ଦରକାର, ଯେଉଁମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ରହନ୍ତି ସେମାନେ ସଦା ନୀୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର—ଏହିପରି ଅରଣ୍ୟ ଅତି କଠିନ।