ରାମ ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଲଜ୍ଜାରେ କିଛି ତଳକୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହିପରେ ସୀତା ଭୟରେ କମ୍ପିତ ହୋଇ ଉଠିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ତାଙ୍କର ପତି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଚିନ୍ତାରେ ବିକଳ ହୋଇଥିଲା। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ତାଙ୍କର ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିକଳ ହୋଇଯାଇଲେ। ସୀତା ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ମୁହଁ ଫିକା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଘମ ଝରିଯାଉଥିଲା—କିନ୍ତୁ କୌଣସି ରୋଷ ନଥିଲା; ତିନି ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମହାରାଜ, ଏହି କ’ଣ ଘଟିଲା?” ସୀତା କହିଲେ, “ବିଦ୍ୟା ନିପୁଣ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଜି ବୃହସ୍ପତି ଓ ପୁଷ୍ୟ ଯୋଗର ଶୁଭ ଦିନ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି, ରାଘବ, ତୁମେ କାହିଁକି ଚିନ୍ତିତ?” “ତୁମର ଆକର୍ଷଣୀୟ ମୁହଁ, ଯେଉଁଠି ସମୁଦ୍ର ଝାଳ ଭଳି ଧଳା ଛତା ଛାୟା ଦେଉଥିଲା, ଆଜି ତାହା ଚମକୁ ମାରୁନାହିଁ। ତୁମର ପଦ୍ମ-ନୟନ ମୁହଁରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ହଂସ ଭଳି ଦୁଇଟି ଚମକୁ ମାରୁଥିବା ଚାମରା ଓଡ଼ିଉଥିଲା, ଆଜି ତାହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ। ଅନନ୍ଦିତ କବି ଓ ମାନ୍ୟବାଦୀମାନେ ଆଜି ତୁମେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଉନାହିଁ, ନାହିଁ ସୁତା ଓ ମଗଧା ମାନେ ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ବେଦର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଛନ୍ତି, ତୁମର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମଧୁ ଓ ଦହି ଦେଇ ଅଭିଷେକ କରୁନାହିଁ। ନଗରବାସୀ ଓ ବଣିକ ମଣ୍ଡଳୀର ମୁଖ୍ୟମାନେ ସଜିଧଜି ତୁମେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ, ନାହିଁ ଗ୍ରାମ ଓ ନଗରବାସୀମାନେ। ତୁମର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଚତୁର୍ ଶ୍ବେତ ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ରଥ ଆଗରେ ଚାଲୁନାହିଁ। ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ, ଯେଉଁଠି ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ବର୍ଷା ମେଘ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ଭଳି କଳା, ତାହା ତୁମର ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୋଇନାହିଁ। ତୁମର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଅଳଙ୍କୃତ ରାଜସିଂହାସନ ତୁମେ ଆଗରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ରଖାଯାଇନାହିଁ। ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେଉଛି, ତଥାପି ଏହି କ’ଣ ଘଟିଲା? ତୁମର ମୁହଁରେ ଅଜଣା ରଙ୍ଗ ଆସିଛି, କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।” ସୀତା ଏଭଳି ଶୋକରେ ପ୍ରସ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ କହିଲେ, “ସୀତା, ମୋର ପିତା ଦଶରଥ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି। ମୁଁ ବଡ଼ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଧର୍ମ ଜାଣିଛି ଓ ଅନୁସରଣ କରୁଛି; ଜାନକୀ, ଏହି ଘଟଣା କିପରି ଘଟିଲା ଶୁଣ। ରାଜା ଦଶରଥ, ମୋର ପିତା, ଶବ୍ଦରେ ସତ୍ୟ, ଦୁଇଟି ମହା ଵର ପୂର୍ବରୁ କୈକେୟୀକୁ ଦେଇଥିଲେ। ଏବେ ମୋର ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ରାଜା ମୋତେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିଛନ୍ତି; ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ଧର୍ମରେ ବାନ୍ଧି, ପୂରଣ କରାଯାଉଛି। ଚୌଦ ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହିବି, ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଏବଂ ଭରତ କୁ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି କାରଣରେ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପୂର୍ବରୁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି; ଭରତ ଥିବା ସମୟରେ କେବେ ମୋର ବିଷୟରେ କିଛି କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ଭାଗ୍ୟବାନ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ସହିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ, ଭରତ ଠାରେ ମୋର ଗୁଣ କେବେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟାଧିକାର ଦେଇଛନ୍ତି; ସୀତା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ। ମୁଁ ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରିବାକୁ ଆଜି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି; ଦୃଢ଼ ହୋଇବା। ମୁଁ ରିଷିମାନେ ଯାଉଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ଶୁଭେ, ତୁମେ ନିୟମ ଓ ଉପବାସରେ ନିରତ ରହିବା। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ଉଠି, ଦେବତାମାନେଙ୍କର ପୂଜା କରି, ଦଶରଥ ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା। ମୋର ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁର୍ବଳ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ପ୍ରଥମ ଆଦର ଦେବା। ମୋର ଅନ୍ୟ ମାତାମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ବିଧାନ, ଭକ୍ତି ଓ ସେବାରେ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା; ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ମାତା। ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ ଭାଇ ଓ ପୁଆ ଭଳି ସମ୍ବୋଧନ କରିବା; ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ। କେବେ ଭରତଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବୈଦେହୀ, ସେ ଏହି ଭୂମି ଓ ପରିବାରର ରାଜା। ରାଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ସେବାରେ ଆଦର ପାଇଲେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ବିପରୀତ ହେଲେ କ୍ରୁଧିତ। ରାଜାମାନେ ନିଜ ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି ଯଦି କ୍ଷତି କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ଶୁଭେ, ଏଠାରେ ରହିବା, ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିବା, ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ଏବଂ ତୃଢ଼ତାରେ ରହିବା। ମୁଁ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରହିବା, ଶୋଭାମୟ ନାରୀ। ଯେପରି ତୁମେ କେବେ କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ, ସେପରି ମୋ ଶବ୍ଦ ଅନୁସାରେ ଚାଳିବା। ଏବେ ଗୋବିନ୍ଦ ରାମାୟଣର ଆୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ସପ୍ତବିଂଶତି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେବା ପରେ, ଆନନ୍ଦ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ, ମଧୁର କଥା କହିଥିବା ବୈଦେହୀ, ପ୍ରେମରେ କ୍ରୁଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ରାମ, ତୁମେ କ’ଣ କହୁଛ? ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଶବ୍ଦ ହାଲକା ଭାବରେ କହିଯାଇଛି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଛ। ଏପରି ଅନୁଚିତ ଓ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଶବ୍ଦ ରାଜପୁତ୍ର, ନାୟକମାନେ, ରାଜାଙ୍କର ପୁଅ, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମହାନ, ପିତା, ମାତା, ଭାଇ, ପୁଆ, ଝିଅ—ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ ଶୁଭ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ପଥ ଚାଳନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଜନାନୀ ମାନେ କେବଳ ପତିଙ୍କର ଭାଗ୍ୟରେ ଅଂଶୀ ହୁଅନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ; ତେଣୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ପାଇଛି। ଜନାନୀମାନେ ପାଇଁ ନା ପିତା, ନା ପୁଅ, ନା ନିଜ, ନା ମାତା, ନା ମିତ୍ର; ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ, ପତି ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ।