ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଜଣେ ନିତିନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ତାଙ୍କ ପାଖରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ । ତିନି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପଥରେ ଦୃଢ ରହି, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ । ରାଜପୁତ୍ର ରାମ, ରାଜପଥରେ ଚାଲିବା ସମୟରେ, ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ହୃଦୟ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ବୈଦେହୀ ସୀତା, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ, ଏହି ସବୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ମାତ୍ର କ୍ଷୀରପ୍ରସ୍ଥାପନ ଉପକ୍ରମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା । ଦେବୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଋଜୁ ଚିତ୍ତରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ରାଜନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ ସୀତା ଫଳାଫଳ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ । ଏପରେ, ରାମ ନିଜ ଭବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଲଜ୍ଜାରେ ଅଳ୍ପ ନମ୍ର ହୋଇଥିଲା । ସୀତା, ଭୟରେ ଉଠି, କମ୍ପିତ ହେବା ସମୟରେ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ଦେଖିଲେ; ରାମଙ୍କର ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ମନ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଥିଲା । ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ନିଜ ହୃଦୟର ଦୁଃଖ ଦମନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତିନି ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହେଇପଡ଼ିଲେ । ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ପ୍ରସ୍ବେଦିତ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଦ୍ୱେଷ ନଥିବା, ସୀତା ଦୁଃଖରେ ଭରିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି କ’ଣ, ପ୍ରଭୁ?” ସୀତା କହିଲେ, “ଆଜି ବୃହସ୍ପତି ଓ ପୁଷ୍ୟ ଯୁଗ ଶୁଭ ଦିନ, ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘୋଷଣା କରିଛନ୍ତି; ତେବେ ଆପଣ କେଉଁଠି ଚିନ୍ତିତ?” “ଆପଣଙ୍କର ମନୋହର ମୁହଁ, ଯାହା ଶୁଭ୍ର ଛତା ଦ୍ୱାରା ଛାୟା ଦିଆଯାଉଥିଲା, ଆଜି ତାହା ଚମକୁନାହିଁ ।” “ଫଣ୍ଡା ଓ ଚମକୁଥିବା ଚାମରା ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କର ପଦ୍ମନୟନ ମୁହଁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏନାହିଁ ।” “ବିଦ୍ୱାନ କବି ଓ ଗାୟକ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପାଇଁ ଆଜି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ; ସୁତା ଓ ମଗଧା ଶୁଭ ଶ୍ଲୋକ ଗାଉନାହିଁ ।” “ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା, ଆପଣଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ମଧ ଓ ଦହି ଅଞ୍ଜନ କରୁନାହିଁ ।” “ନଗର ଓ ଗ୍ରାମର ମହାଜନମାନେ, ଶୁଭ ଭୂଷିତ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁନାହିଁ ।” “ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଷ୍ପ ଭୂଷିତ ରଥ, ସୁନାର ଭୂଷଣ ଲଗାଇଥିବା ଚାରିଟିଏ ଶୀଘ୍ର ଘୋଡ଼ା ଯୁକ୍ତ, ଆପଣଙ୍କାଗ୍ରେ ଚାଲୁନାହିଁ ।” “ଆପଣଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀ, ଯାହା ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ସମ୍ମାନିତ, ବର୍ଷା ମେଘ କିମ୍ବା ପାହାଡ଼ ପରି କଳା, ଆପଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଗାମୀ ହୁଏନାହିଁ ।” “ଆପଣଙ୍କର ସୁନା ଭୂଷିତ ରାଜସିଂହାସନ, ଆପଣଙ୍କାଗ୍ରେ ରଖାଯାଉନାହିଁ ।” “କ୍ଷୀରପ୍ରସ୍ଥାପନ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ଅବସ୍ଥା କିଏଁ? ଆପଣଙ୍କର ମୁହଁ ଅଜଣା ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଛି, ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ ।” ସୀତା ଏପରି ଦୁଃଖ ଭରିତ ଶବ୍ଦ କହିବା ସମୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ସୀତା, ମୋର ପିତା ଦଶରଥ ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପଠାଉଛନ୍ତି ।” “ଏକ ମହା କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଧର୍ମ ଜାଣିବା ଓ ପାଳନ କରିବା, ଜାନକୀ, ଏହା କିପରି ଘଟିଛି ଶୁଣ ।” “ମୋର ପିତା ଦଶରଥ, ଶବ୍ଦରେ ଅଟୁଟ, ପୂର୍ବରୁ କୈକେୟୀକୁ ଦୁଇଟି ବର ଦେଇଥିଲେ ।” “ଏବେ, ମୋର କ୍ଷୀରପ୍ରସ୍ଥାପନ ପ୍ରସ୍ତୁତିରେ, ରାଜା ମୋତେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ, କୈକେୟୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରି, ଶପଥ ପାଳିତ ହେଉଛି ।” “ଚଉଦ ଡିଂ଼ ମୋତେ ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାକୁ ଅନୁଶାସନ ଦିଆଯାଇଛି, ଓ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦିଆଯାଇଛି ।” “ତେଣୁ ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପାଇଁ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି; ଭରତଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ କେବେ ମୋର ଉଲ୍ଲେଖ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।” “ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ପୁରୁଷମାନେ ଅନ୍ୟର ପ୍ରଶଂସା ସହିପାରିନାହିଁ; ତେଣୁ ମୋର ଗୁଣ ଭରତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।” “ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଦେଇଛନ୍ତି; ସୀତା, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ ।” “ମୁଁ ମୋ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ଦିଆ ଶପଥ ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ ଆଜି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି; ତୁମେ ଦୃଢ ହେଉ ।” “ମୁଁ ମୁନିମାନେ ବାସ କରୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା ପରେ, ଶୁଭେ, ତୁମେ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିବା ଉଚିତ ।” “ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ଦେବପୂଜା କରି, ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ ।” “ମୋ ମା କୌଶଳ୍ୟା, ବୟସ୍କ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; ତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ ।” “ମୋ ଅନ୍ୟ ମାମାନେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦା ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ; ଭକ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସେବାରେ, ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ମା ପରି ।” “ଭରତ ଓ ଶତୃଘ୍ନଙ୍କୁ ଭାଇ ଓ ପୁଅ ପରି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ; ସେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ।” “ଭରତଙ୍କୁ କେବେ ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବୈଦେହୀ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ ପରିବାରର ରାଜା ।” “ରାଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ସେବାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ବିପରୀତ ହେଲେ କ୍ରୁଧ ହୁଅନ୍ତି ।” “ରାଜା ନିଜ ପୁଅକୁ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିପାରନ୍ତି, ଯଦି ଦୁଃଖଦାୟକ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟ ଦକ୍ଷ ପୁରୁଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ।” “ତେଣୁ, ଶୁଭେ, ଏଠାରେ ରହି, ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଦେଉ, ଭରତଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ବ୍ରତରେ ଦୃଢ ରହ ।” “ମୁଁ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବି, ପ୍ରିୟେ; ତୁମେ ଏଠାରେ ରହ; ଯେପରି ତୁମେ କେବେ କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିନାହିଁ, ସେପରି ମୋ କଥା ଅନୁସାରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ ।” ଏଠିଏ ଏଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଉତ୍ତମ ସର୍ଗ ର ଅନୁବାଦ । ରାମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମଧୁର ଭାଷା ଓ ଭକ୍ତି ଯୋଗ୍ୟ ବୈଦେହୀ ସୀତା, ପ୍ରେମରେ କ୍ରୁଧ ହୋଇ, ନିଜ ପତିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରାମ, ଆପଣ କଣ କହୁଛନ୍ତି? ଏହି କଥା ଅପେକ୍ଷା କ୍ଷୁଦ୍ର ଭାବରେ କହିଯାଉଛି । ଶୁଣି, ପୁରୁଷରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଆପଣ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି ।