ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିବାସ କରୁଥିଲେ । ସେ ତପସ୍ୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନରେ ନିରତ ଥିଲେ । ଜଗତୀୟ ଆନନ୍ଦ, ମହିଳାମାନେ, ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗବିଳାସ ଓ ଆକର୍ଷଣ ସହିତ ସେ ଅପରିଚିତ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ରାଜଧାନୀକୁ ଆଣିବା ପାଇଁ ଏକ ଯୋଜନା ହେଲା – ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମନକୁ ବିକଳ କରିବା ବିଭିନ୍ନ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଦୃଷ୍ୟ ଏବଂ ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବା ନିଷ୍ପତି ହେଲା । ଏହି ଯୋଜନା ଅନୁଯାୟୀ, ଶୋଭାବନ୍ତି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ତାଙ୍କର ଶୃଙ୍ଗାର ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ତପୋବନକୁ ଯିବା ଦିଆଯିବା ନିଷ୍ପତି ହେଲା । ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଆଣିବେ ବୋଲି ଠରାଇଲେ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ – "ଏହିପରି ହେଉ ।" ପୁରୋହିତ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏହି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏହି ଯୋଜନା ଅନୁଯାୟୀ, ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ତପୋବନର କିଛି ଦୂରରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ, ତପୋବନରେ ନିରନ୍ତର ବସିବା ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା, କେବେ ବନରୁ ଦୂର ଯାଇନଥିଲେ । ଜନ୍ମ ଠାରୁ ସେ ନ ଜଣେ ମହିଳା, ନ ଜଣେ ପୁରୁଷ, ନ ରାଜଧାନୀକୁ ଆସିଥିବା କୌଣସି ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖିଥିଲେ । ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ଏକା ଏକା ଶ୍ରୁଙ୍ଗାରିତ ପୋଷାକ ଓ ମଧୁର ସ୍ୱରରେ ଗୀତ ଗାଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ସେମାନେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ – "ତୁମେ କିଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ? ଏଠି କଣ କରୁଛ? ଆମେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକା ଏକା ଘୁଡ଼ୁଛ – କିଛି କୁହ ।" ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଓ ଆକର୍ଷଣୀୟ ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ । ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ତାଙ୍କୁ ପିତା ବିଭାଣ୍ଡକ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ଠାରାଇଲେ – "ଆମ ପିତା ବିଭାଣ୍ଡକ, ଆମେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର । ମୋ ନାମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଜଗତରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।" "ଆମ ତପୋବନ ଏଠି ନିକଟରେ, ଶୋଭାବନ୍ତି ମହିଳାମାନେ । ଆମେ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଏଠି ଆଦର ସହିତ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଇବି ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ମହିଳାମାନେ ତପୋବନକୁ ଯିବା ନିଷ୍ପତି କରିଲେ । ସେମାନେ ଏଠି ପହଞ୍ଚିଲେ । ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଆତିଥ୍ୟ କରିଲେ – "ଏଠି ହସ୍ତପାଦ ପାଇଁ ଜଳ, ଏଠି ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ।" ମହିଳାମାନେ ଏହି ଆତିଥ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ପ୍ରତି ଭୟ ଦେଖି ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯିବାକୁ ଠାରାଇଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ – "ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏଠି ଆମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଅଛି – ଦୟାକରି ଗ୍ରହଣ କରି ଖାଅ ।" ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି, ମଧୁର ଆହାର ଓ ମିଠା ମଣ୍ଡା ଦେଲେ । ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଏହି ଫଳ ଖାଇ, ଭାବିଲେ – "ଏହି ଫଳ ହେବା ଦେଖିଲି," କିନ୍ତୁ ସେ ଏପରି ଆହାର କେବେ ଖାଇନଥିଲେ । ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କୁହି, ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ଭୟରେ ଚାଲିଯିବାକୁ ଠାରାଇଲେ । ସେମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ, କଶ୍ୟପ ବଂଶର ଅନୁବଂଶୀ, ମନରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏକାଏକା ତପୋବନ ଚାରିପାଖ ଘୁଡ଼ିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ବିଭାଣ୍ଡକଙ୍କ ଶୂର ପୁତ୍ର ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଏଠି ପହଞ୍ଚିଲେ, ମନରେ ପୁନଃପୁନି ଭାବିବା ସହିତ । ସେଠାରେ ଶୋଭାବନ୍ତି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ । ସେମାନେ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ – "ଶାନ୍ତ ଅତି, ଆମ ତପୋବନକୁ ଚଳ ।" ସେମାନେ କହିଲେ – "ଏଠି ଅନେକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଓ କନ୍ଦ ଅଛି । ଏଠି ତୁମ ନିଜ ଭାଗ୍ୟ ଦେଖିବା ।" ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଚଳିବାକୁ ଠାରାଇଲେ । ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚଳି ଗଲେ । ଏହି ମହାତ୍ମା ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଆସୁଥିବା ବେଳେ, ଦେବମାନେ ବର୍ଷା କରିଲେ, ଯାହାରେ ଜଗତ ଆନନ୍ଦ ଭରିଗଲା । ଏହି ବର୍ଷା ସହିତ ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ଆସିଲେ । ରାଜା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଭୂମିରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ମିଳିଲେ । ରାଜା ନିୟମାନୁସାରେ ଆତିଥ୍ୟ ଦେଲେ, ଏବଂ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ରୋଷ ନ ଆସିବା ପାଇଁ ଅନୁଗ୍ରହ ଚାହିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ନେଇ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ନିଜ କନ୍ୟା ଶାନ୍ତାଙ୍କୁ ଦେଇ ଆନନ୍ଦ ଲାଗିଲେ । ଏପରି ଉପାୟରେ ମହାତ୍ମା ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗ ତାଙ୍କ ଜୀବନସଂଗୀନୀ ଶାନ୍ତା ସହିତ ସମ୍ମାନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ । ଏଠି ବାଲ କାଣ୍ଡର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏଗାର ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିବ । ଏବେ, ରାଜା, ମୋ ଉପକୃତ କଥା ପୁନି ଶୁଣ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଦେବତା କହିଥିଲେ – ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଦଶରଥ ନାମର ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେବେ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ । ଏହି ରାଜା ଅଙ୍ଗ ରାଜା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରିବେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତା ନାମକ ଏକ ଶୁଭାଗ୍ୟବନ୍ତି କନ୍ୟା ଥିବେ । ଅଙ୍ଗ ରାଜାର ପୁତ୍ର ହେଉଛି ରୋମପାଦ । ଦଶରଥ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଯିବେ । "ମୁଁ ସନ୍ତାନହୀନ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏକ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶାନ୍ତାଙ୍କର ପତି ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଆପଣ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ବଂଶ ଓ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ।" ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରି, ଶାନ୍ତାଙ୍କର ପତି ଯିଏ ପୁତ୍ର ରହିଛି, ସେ ନିଜ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦେଇବେ । ଏହି ଋଷିକୁ ପାଇ ରାଜା ଚିନ୍ତା ମୁକ୍ତ ହେଇ ଆନନ୍ଦ ଭରି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିବେ । ଦଶରଥ ରାଜା, କୀର୍ତି ଚାହିଁ, ହାତ ଜୋଡି ଋଷ୍ୟଶ୍ରୁଙ୍ଗଙ୍କୁ ଚୟନ କରିବେ – ଯିଏ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ । ଏହି ମହାପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା, ଯଜ୍ଞ, ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ରାଜା ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇବେ ।