କୌଶଲ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଦୁଃଖରେ ନିରାନ୍ଦ ହୃଦୟରେ କହିଲେ, “ଏହି ପବନ, ଯେଉଁଠିକି ତୁମ ପରି ମୋର ନିକଟତମ, ସେମାନେ ମୋ ଆଶୁ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଛନ୍ତି, ଏହି ବାତାସ ମୋର ଶୋକକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଉଛି। ତୁମ ବିଦାୟର ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଆଶୁ ଓ ଦୁଃଖର ଧୂଆଁ ମୋତେ ଗ୍ରସି ନେଉଛି, ମୋ ପୁଅ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ମୋର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅଧିକ କରୁଛି। ଏଠାରେ ତୁମ ବିନା, ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଜଳାଇ ଦେବ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୀତ ଋତୁର ଶେଷରେ ଝାଡ଼ିକୁ ସେକି ଦେଉଛି। ଗାଈ ଯେପରି ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପୁଅ, ତୁମକୁ ଯେଉଁଠି ଯିବୁ, ସେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କରିବି।” ମାତୃ ମୁଖରୁ ଏମିତି ଶୋକାକୁଳ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦୟାଳୁ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚଳନାରେ ଏବଂ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପରେ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପତି ତ୍ୟାଗ କରାଯିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର କାମ, ଏହିପରି କଥା ତୁମେ କଦାପି ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କରିବ ନାହିଁ, ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ବାପା, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ପ୍ରଭୁ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥ, ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ସେବା କରିବା ହିଁ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ, ଶୁଭ୍ର ଚିତ୍ତ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁଅକୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, “ଯେପରି ତୁମ ଇଚ୍ଛା।” ଏପରେ ଧର୍ମର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ରାମ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ଆମେ ଦୁଇଁ ଜଣ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପତି, ଗୁରୁ, ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାୟକ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରେ ହର୍ଷରେ ଅତିବାହିତ କରି, ପରେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି।” ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଅପାର ସ୍ନେହ ରଖୁଥିବା, ଆଖିରେ ଆଶୁ ଭରିଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ତୀବ୍ର ବେଦନାରେ କହିଁଲେ, “ରାମ, ମୁଁ ସହଉପତ୍ନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୃଗୀ ପରି ଅରଣ୍ୟକୁ। ଯଦି ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦରରୁ ତୁମ ମନ ଅଟୁଟ ଅଛି, ତେବେ—” ଏପରି କହି କୌଶଲ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ରାମ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କହିଲେ, “ଜୀବନ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା ଓ ପ୍ରଭୁ; ଆଜି ଆମ ପାଇଁ ରାଜା ହିଁ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ। ଆମେ ଅନାଥ ନୁହେଁ, ଜନଙ୍କ ନାୟକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ ଭାଷା କହୁଥିବା ଭରତ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି।" "ସଦା ବୟସ୍କ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଯିଏ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସ ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେଇ ସ୍ତ୍ରୀ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ। ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିନଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ପତି ସେବା କଲେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଦେବତାଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରିନଥିବା କିମ୍ବା ବନ୍ଦନା ବନ୍ଦ କରିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ପତି ସେବା କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉପକାରରେ ଲାଗି ରହିବା ଉଚିତ। ଏହି ହିଁ ସ୍ତ୍ରୀର ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଯାହା ବେଦ ଓ ସମାଜ ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ, ଯାହା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ମହାନ ମନ୍ୟମାନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ। ମୋ ପାଇଁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ଏପରି ଅପେକ୍ଷା କରି ମୋ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ନିୟମିତ ଆହାର, ପତିସେବା ଓ ଧୃଡ଼ ଚିତ୍ତ ରଖି, ମୁଁ ଫେରିଲେ ତୁମ ଚୂଡ଼ାମଣି ଫଳକୁ ଅବଶ୍ୟ ପାଇବ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭିଜିଥିବା ଦୃଷ୍ଟିରେ କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, “ମୋ ପୁଅ, ତୁମ ବିଦାୟ ମୋ ମନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁନାହିଁ। ହେ ଧୀର, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ଯାଅ, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଯାଅ—ମୁଁ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବି। ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଫେରିବ, ମୁଁ ଶାନ୍ତି ଓ ସୁଖରେ ବିଶ୍ରାମ କରିପାରିବି; ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରି ଫେରିବ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଇପାରିବି। ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଏଇ ଲୋକରେ ସବୁବେଳେ ଅସ୍ପଷ୍ଟ; ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ ଯିବାକୁ କୁହାଯାଉଛି, ମୋ କଥା ମନେ ରଖ। ଏବେ ଯାଅ, ମହାବାହୁ, ସୁସ୍ଥ ଫେରିବା; ତୁମ ମୃଦୁ ବାଣୀ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେବ। ଶାୟଦ୍ ଏହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିପାରିବି।” ଏପରି ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟବାସ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଖି, ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହି ରାମଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିଲେ। ଏହିପରେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରି ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ବିଚାରଶୀଳ କୌଶଲ୍ୟା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଲେ। କହିଲେ, “ହେ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ରୋକିପାରିବି ନାହିଁ; ଯାଅ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଫେର, ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲ। ଯେ ଧର୍ମକୁ ତୁମେ ସ୍ନେହ ଓ ଶାସନରେ ପାଳନ କରୁଛ, ସେଇ ଧର୍ମ ତୁମକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରୁ। ଯେ ଦେବତାମାନେ ତୁମେ ପ୍ରଣାମ କର, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟରେ ମହାମୁନିମାନଙ୍କ ସହିତ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦାନ କୃତ ଅସ୍ତ୍ର ଶସ୍ତ୍ର ସଦା ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ପିତା ଓ ମାତାଙ୍କ ସେବା ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା, ହେ ମହାବାହୁ, ତୁମ ଆୟୁ ବଢ଼ୁ ଏବଂ ସୁରକ୍ଷିତ ରୁହ। ଅଗ୍ନି, କୁଶ, ବେଦୀ, ମନ୍ଦିର, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆସନ, ପାହାଡ଼, ବୃକ୍ଷ, ଝାଡ଼ି, ସରୋବର, ପକ୍ଷୀ, ସର୍ପ ଓ ସିଂହ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ। ସାଧ୍ୟ, ବିଶ୍ୱେଦେବ, ମାରୁତ, ମହାମୁନି, ଧାତା, ବିଧାତା, ପୂଷା, ଭଗ, ଅର୍ୟମାନ୍ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ କରନ୍ତୁ।” ଏପରି ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଉପଦେଶରେ ରାମଙ୍କ ଅରଣ୍ୟ ପଥ ଆରମ୍ଭ ହେଲା।