ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜପୁତ୍ର, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସୂତି ଥିବା ଏହି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଗ ଦେବାକୁ ପଡ଼ୁଛି—ଏହା ଶୁଣି କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ, କିଏ ଭୟଭୀତ ହେବ ନାହିଁ? ଏହି ଜଗତରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଇ ଭାଗ୍ୟର ଚାଳନାରେ ତୁମେ, ରାମ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଉଛ। ମୁଁ ଯେଉଁ ପବନକୁ ତୁମର ନିଜ ପରିବାର ଭାବିଥିଲି, ସେଇ ପବନ ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖର ଅଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଛି, କାରଣ ମୋ ଆଁସୁ ଓ ଅନୁଶୋଚନାରେ ଏହି ପବନ ମୋତେ ଅନ୍ୟତମ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ତୁମ ବିଦାୟ ଭାବନାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଚିନ୍ତାର ଆଁସୁ ଧୂଆଁ ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ, ପୁତ୍ର; ଏହି ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଅଧିକ କରିଦେବ। ତୁମ ବିନା, ପୁତ୍ର, ଏଠାରେ ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖ ଅଗ୍ନି ମୋତେ ଏଭଳି ଜଳାଇଦେବ, ଯେପରି ବସନ୍ତ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ିକୁ ଜଳାଇଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କ ଛୋଁଆ କୁଅଁର ପଛରେ ପଛରେ ଯାଏ, ସେପରି, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଯିବି। ମାତୃ କୌଶଲ୍ୟା ଏପରି କହିବା ପରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ମୁହଁ ଦେଇ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ମୁଁ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଦୁଃଖ ସହି ପାରିବେ ନାହିଁ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠୁର କାମ; ଏହିପରି କଥା ତୁମେ କେବେ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପିତା, ଏହି ଜଗତର ନାଥ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସୂତି, ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରେ ସେଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ହିଁ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ କୌଶଲ୍ୟା, ଶୁଭଲକ୍ଷଣା, ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ଯଥାସ୍ତୁ।" ପରେ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ, "ମା, ଆମେ ଦୁଇଁଜଣେ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ; କାରଣ ରାଜା ସ୍ୱାମୀ, ଗୁରୁ, ମୁଖ୍ୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ନାଥ। କିନ୍ତୁ, ମୁଁ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଉତ୍ସାହରେ ବନରେ ବ୍ୟତୀତ କରି, ପଛରେ ତୁମ କଥା ଶୁଣିବି।" ଏପରି କଥା ଶୁଣି, କୌଶଲ୍ୟା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଅତି ଭଲପାଉଥିବା, ଆଁସୁ ଭରା ମୁହଁରେ ବଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ କହିଲେ, "ରାମ, ମୁଁ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ନେଇ ଚଳ, ରାଘବ, ଏକ ମୃଗୀ ପରି। ଯଦି ପିତାଙ୍କ ଆଦରରେ ତୁମ ମନ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ, ତେବେ ତୁମେ ଯାଉଛ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଯିବି।" ଏପରି କହି ଆଁସୁ ଝରାଉଥିବା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ, ରାମ ମଧ୍ୟ ଆଁସୁ ଝରାଇ କହିଲେ, "ଜୀବନ୍ତା ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ସ୍ୱାମୀ ହିଁ ଦେବତା ଓ ପ୍ରଭୁ; ଆଜି ଆମ ପାଇଁ, ରାଜା ଆମର ଶାସକ ଓ ନାଥ। ଆମେ ଅନାଥ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜନଙ୍କର ଅତି ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା ଆଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭରତ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମିଷ୍ଟି କଥା କହନ୍ତି। ତୁମେ ସଦା ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କର; ସତୀ, ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ସ୍ତ୍ରୀ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯଦି ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଅପମାନ ପାଇଁଥାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସେବା କରି, ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ବର୍ଗର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଥାନ୍ତି। ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ବା ଉପାସନା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ, ତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଓ ଉପକାରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ହେଉଛି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ, ଏହି କଥା ବେଦ ଓ ଜଗତରେ ଘୋଷିତ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଦେବସେବାରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନ୍ୟମାନେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଯେପରି ମାନିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଅନୁଷ୍ଠିତ। ମା, ମୋ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଦିଅ; ଏଭଳି କରି, ମୋର ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ ଅପେକ୍ଷା କର। ନିୟମିତ ଆହାର, ସ୍ୱାମୀ ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ଏହିପରି କଲେ ମୁଁ ଫେରିଲେ ତୁମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶା ପୂରଣ ହେବ। ଯଦି ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ଜୀବିତ ରହନ୍ତି, ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥାରେ ଆଁସୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ନେଇ କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, "ପୁତ୍ର, ତୁମ ବିଦାୟ ମୋ ମନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁନାହିଁ। ହେ ଧୀର, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ, ତୁମେ ଏବେ ଯାଅ, ପୁତ୍ର, ଏକାଗ୍ର ମନ ନେଇ—ସଦା ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଫେରିଲେ ମୁଁ ଅକ୍ଲାନ୍ତ ହେବି; ତୁମେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ପିତାଙ୍କ ଋଣ ଶେଷ କରି ଫେରିଲେ, ମୁଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖରେ ଶୟନ କରିପାରିବି। ପୁତ୍ର, ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ଏହି ଜଗତରେ ଅତି ଗୁପ୍ତ; ଯିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି, ରାଘବ, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଏବେ ଯାଅ, ମହାବାହୁ, ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ଫେରିଅ; ତୁମେ ମୋତେ ମୃଦୁ ଓ ପ୍ରିୟ କଥା କହି ଖୁସି କରିବ। ଶାୟଦ୍ ଏହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ବନରୁ ଫେରିବ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିପାରିବି, ପୁତ୍ର, ଜଟା ଓ ବାଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି।