ରାମଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଚି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇ, ରଘୁବଂଶର ମହିମା ବଢ଼େଇବା ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ମୃଦୁଭାଷୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଛି; ଏହିପରି କରିବା ହିଁ ଧର୍ମର ପଥ।” ଏହିପରି ଘଟଣାରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟାକାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମଙ୍କ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ— “ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମୃଦୁ କଥା କହେ, ମୋ ପୁଅ ଦଶରଥନନ୍ଦନ କିପରି ଉପଜିବିକା ପାଇଁ ଅନ୍ନ ଚିନ୍ତା କରିବେ? ଯିଏଙ୍କ ଦାସଦାସୀ ଭଲ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ସେଇ ରାମ କିପରି ବନରେ କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବେ? ଏହି କଥା ଶୁଣି କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ, କିଏ ଭୟଭିତ ହେବ ନାହିଁ— ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ପୁଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ବନବାସକୁ ପଠାଯାଉଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଇ ତ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ ବନକୁ ଯାଉଛ। ଏହି ପବନ ଯେଉଁଠାରେ ତୁମର ଆତ୍ମୀୟତା ଅଛି, ଏବେ ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖାଗ୍ନିକୁ ଆହୁତି ଦେଉଛି। ତୁମ ବିଦାୟ ଚିନ୍ତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋ ଦୁଃଖ ଅଶ୍ରୁର ଧୂଆଁ ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସର କ୍ଲାନ୍ତି ମୋ ଦୁଃଖକୁ ଅଧିକ କରିଦେବ। ତୁମୁକୁ ହିଁ ହରାଇ, ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖାଗ୍ନି ମୋତେ ଦହିଦେବ, ଯେପରି ଶୀତକାଳ ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଘାସକୁ ଦହିଦିଏ। ଯେପରି ଗାଈ ତାଙ୍କର ବଛିକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବ, ସେଠି ଅନୁସରଣ କରିବି।” ମାତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖଭରା କଥା ଶୁଣି, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “କୈକେୟୀଙ୍କ ଚଳନାରେ ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଯିବା ପରେ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ। ପତିକୁ ଛାଡ଼ିବା ନାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ; ଏହିପରି କଥା କେବେ ଚିନ୍ତା କରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପିତା, ଜଗତ୍ର ନାଥ ଏବଂ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେବା କରିବା ହିଁ ନିତ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।" ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ରା କୌଶଲ୍ୟା ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେଉ।” ତା’ପରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ— “ମୁଁ ଏବଂ ଆପଣ, ଦୁହେଁ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ ରାଜା ପତି, ଗୁରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। କିନ୍ତୁ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ପରେ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କରି ଆସିବା ପରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି।” ଏପରି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଆପଣଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଉଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁଭରା ମୁହଁରେ ବିଷାଦରେ କହିଲେ— “ରାମ, ମୁଁ ଏହି ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ନେଇଯାଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ବନକୁ, ଯେପରି ଏକ ମୃଗୀ ତାଙ୍କ ସହ ଯାଏ।” ମାତା ବିଲାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ରାମ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ— “ଜୀବନ୍ତ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ହିଁ ଦେବତା ଏବଂ ନାଥ; ଆଜି ଆପଣ ଏବଂ ମୋ ପାଇଁ ରାଜା ହିଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଆମେ ଅନାଥ ନୁହେଁ, କାରଣ ରାଜା ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଜନସମୂହର ନାଥ; ଭରତ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି। ଆପଣ ସଦା ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗିଥିବେ; ଯିଏ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେଇ ନାରୀ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯଦି ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେନାହିଁ, ସେ ଅପମାନରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ପତିଙ୍କ ସେବା କଲେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେନାହିଁ କିମ୍ବା ଉପାସନା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, ପତିଙ୍କର ପ୍ରୀତି ଓ ଉପକାରରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି। ଏହି ହିଁ ନାରୀଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ, ବେଦ ଏବଂ ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ, ଯାହା ଯଜ୍ଞ ଓ ଦେବସେବାରେ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ପାଳନ କରନ୍ତି। ମା, ମୋ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଚାଲୁ ରଖ; ଏପରି ମୋ ପ୍ରତି ଆଶା ରଖି, ମୋର ଫେରିବା ଅପେକ୍ଷା କର। ନିୟମିତ ଆହାର ଏବଂ ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଥାଅ, ମୁଁ ଫେରିଲେ ତୁମର ଚିରକାଳୀନ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ଏପରି ଧର୍ମମୟ କଥାରେ ରାମଙ୍କ ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି, ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ— “ପୁଅ, ତୁମ ବିଦାୟ ମୋ ମନେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ହେ ଭୀର, ନିଶ୍ଚିତ ଏହି କାଳ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଏହିପରି ଦୃଢ଼ତାରେ ଯାଅ, ପୁଅ, ସଦା ଶୁଭ ହେଉ। ତୁମେ ଯେବେ ଫେରିବ, ମୋର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂରେଇଯିବ; ମହାନ୍ତ, ତୁମେ ଏଇ ଦାୟିତ୍ୱ ପୂରଣ କରି ଫେରିଲେ, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖରେ ଶୟନ କରିପାରିବି। ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ସଦା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ପୁଅ, ଏହି କଥା ମନେ ରଖି ଯାଅ। ଏବେ ଯାଅ, ମହାବାହୁ, ଏବଂ ସୁସ୍ଥ ରୁପେ ଫେରିଆସ; ତୁମ ମୃଦୁ ଏବଂ ପ୍ରିୟ କଥାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ କରିବ। ବନରୁ ଫେରିବା ସମୟ ହେତେ ପାରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଟା ଓ ବଲ୍କଳ ଧାରଣ କରି ଦେଖିପାରିବି।" ଏପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ରାମଙ୍କୁ ବନବାସ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ଦେଖି, ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହି ତାଙ୍କ ଶ୍ରେୟସ୍ କାମନା କଲେ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ପଞ୍ଚବିଂଶତିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ତା’ପରେ, ଦୁଃଖ ଦୂର କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଚିନ୍ତାଶୀଳ ରାମଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।