ଏହି ସମୟଟି ହେଉଛି ଚନ୍ଦନ ଲେପନର, ଗହଣା ବିଲୋପର, ଧନ-ଦୌଲତ ତ୍ୟାଗର ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାର। ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଇଟି ବାହୁ ମୋର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ୍ୟ, ବିଶେଷକରି ତୁମ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଥିବା ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ପଛୁଆଇବା ପାଇଁ। ଆଜି କେଉଁ ଜଣେ, ଯିଏ ତୁମ ବନ୍ଧୁ ନୁହଁନ୍ତି ଏବଂ ତଥାପି ଜୀବନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅନୁୟାୟୀ ଉପରେ ଗର୍ବ କରେ, ମୋର ହାତରେ ପଡିବ? ଏହି ପୃଥିବୀ ତୁମ ଅଧୀନକୁ ଆସିବ; ମୋତେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ଆଦେଶ ଦିଅ, କାରଣ ମୁଁ ତୁମର ଦାସ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜାଇ, ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ରଘୁବଂଶର ବୃଦ୍ଧିକାରୀ ରାମ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ସୁମଧୁର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରିଛି; ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ପଥ।” ଏହି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ରାମଙ୍କ ମନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନର ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ତା ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁରେ ଗଳା ଭରି, ଧର୍ମମୟ ଶବ୍ଦ କହିଲେ, “ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହେ, ମୋର ଦଶରଥନନ୍ଦନ ପୁଅ କିପରି ଅନ୍ନ ମାଗିବାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରିବେ? ଯିଏଙ୍କର ସେବକ ଓ ପରିଚାରକ ସୁସ୍ୱାଦୁ ଭୋଜନ ଖାଏ, ସେଇ ରାମ କିପରି ବନରେ କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବେ? ଏହି କଥା ଶୁଣି କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ, କିଏ ଭୟଭୀତ ହେବେ ନାହିଁ—ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ପୁଅ ଅପବାସିତ ହେଉଛନ୍ତି? ନିଶ୍ଚୟ, ଭାଗ୍ୟ ଏହି ସଂସାରରେ ଅତି ପ୍ରବଳ; ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଏବେ ବନକୁ ଯାଉଛ। ଏହି ପବନ, ଯାହା ତୁମ ଆତ୍ମୀୟ ସମାନ, ମୋ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶ୍ରୁରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଦୁଃଖାଗ୍ନିକୁ ହୂତାଶନା ଦେଉଛି। ତୁମ ବିଦାୟ ଚିନ୍ତାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଶାନ୍ତ ଅଶ୍ରୁର ଧୂଆଁ ମୋତେ ଭସ୍ମ କରିଦେବ, ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ବଢ଼ାଇବ। ତୁମୁଁ ନଥିଲେ, ଏହି ଅସୀମ ଓ ତୀବ୍ର ଶୋକାଗ୍ନି ମୋତେ ପୁଡ଼ିଦେବ, ଯେପରି ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଝାଡ଼ିକୁ ଦାହ କରେ। ଯେପରି ଗାଈ ତାର ଛୁଆଁ ପଛରେ ଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ, ପୁଅ, ତୁମେ ଯେଉଁଠିକି ଯିବ, ତୁମ ପଛରେ ଯିବି। ମାତୃବାନୀ ଶୁଣି, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଦୁଃଖିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “କୈକେୟୀଙ୍କ ଚତୁରତାରେ ମୁଁ ବିଞ୍ଚିତ ଓ ତୁମେ ମତେ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଅବଶେଷ ହେବେ। ପତିର ତ୍ୟାଗ ନାରୀ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର; ଏହା କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପିତା, ଏହି ବିଶ୍ୱର ନାଥ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନ୍ତିମ, ବଂଚିଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବା କରିବା ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ। ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ରା କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ପୁଅ ଉପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ କହିଲେ, “ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ତେଵେ ହେଉ।” ଏପରି କହି, ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ପୁନି ଦୁଃଖିତ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଦୁହେଁ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି; ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପତି, ଗୁରୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। କିନ୍ତୁ, ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ବନରେ ଖୁସିରେ କାଟି, ତୁମ କଥା ମୁଁ ଶୁଣିବି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ନେହଶୀଳ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହଁ କୌଶଲ୍ୟା ବିଷାଦରେ କହିଲେ, “ରାମ, ମୁଁ ଏହି ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିବିନାହିଁ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ନେଅ, ମୃଗୀ ସମାନ।” ତୁମ ମନ ପିତାଙ୍କ ଆଦରରେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ତେବେ ଅଶ୍ରୁବିଗ୍ଳିତ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାମ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁଭିନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, “ଜୀବନ୍ତ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା ଓ ନାଥ; ଆଜି ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବାଧିକ ନାଥ। ଆମେ ଅନାଥ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜନମାନ୍ୟ ରାଜା ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବରତ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମୃଦୁ କଥା କହନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ସଦା ସାବଧାନ ରୁହ; ଯିଏ ନିୟମ ଓ ଉପବାସରେ ନିଷ୍ଠା ରଖେ, ସେ ନାରୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯଦି ଜଣେ ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ଅପମୂଳ୍ୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ପତିଙ୍କ ସେବା କଲେ, ସେ ଉତ୍ତମ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଉପାସନା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, ପତିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଓ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ନାରୀଙ୍କ ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ବେଦ ଓ ସଂସାରରେ ଘୋଷିତ, ଯାହା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରରେ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ। ମୋ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଏପରି ମୋ ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ନିୟମିତ ଆହାର, ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ମୁଁ ଫେରିଲେ ତୁମର ଉଚ୍ଚତମ ଆଶା ପୂରଣ ହେବ। ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବିତ ରହନ୍ତି—ଏପରି କଥା ରାମଙ୍କ କଣ୍ଠରୁ ଶୁଣି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ କୌଶଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ କହିଲେ, “ମୋର ମନ ତୁମ ବିଦାୟକୁ ମାନିପାରୁନାହିଁ, ପୁଅ।” “ହେ ନାୟକ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ସମୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ; ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଯାଅ, ପୁଅ, ସଦା କୁଶଳ ରୁହ, ମହାନ୍ତ।” “ତୁମେ ଫେରିଲେ ମୋର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେବ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି ଯେବେ ଆସିବ, ମୁଁ ଅତି ସୁଖରେ ଶୋଇପାରିବି। ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ସଦା ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଏହି ସଂସାରରେ; ଯେଉଁଠି ତୁମକୁ ଯିବାକୁ କହାଯାଉଛି, ମୋ କଥା ଶୁଣ। ଏବେ ଯାଅ, ମହାବାହୁ, ସୁସ୍ଥ ଫେର; ତୁମ ମୃଦୁ ଓ ପ୍ରିୟ କଥାରେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦିଅ। ଶାୟଦ୍ ଏହି ସମୟ ଆସିଛି, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ବନରୁ ଫେରିବ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଜଟା ଓ ଚର୍ମବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିପାରିବି, ପୁଅ।