ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ଦେଖି କହିଲେ, “ଆଜି ମୋ ଶସ୍ତ୍ରଶକ୍ତିର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ; ମୁଁ ରାଜାଙ୍କୁ ଅଶକ୍ତ କରି ଆପଣଙ୍କ ଶାସନ ସ୍ଥାପନ କରିଦେବି, ପ୍ରଭୁ। ଏହି ଦିନ ଚନ୍ଦନ ଲେପନ, ବାହୁବନ୍ଧ ଖୋଲିବା, ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ସମୟ। ମୋ ଏହି ଦୁଇ ବାହୁ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ—ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଅଭିଷେକରେ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ। କହନ୍ତୁ, ଆଜି କିଏ ମୋର ହାତରେ ପଡ଼ିବେ—କିଏ ଆପଣଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ନୁହେଁ, ତଥାପି ଜୀବନ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଅନୁୟାୟୀ ଉପରେ ଗର୍ବ କରେ—ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏହି ପୃଥିବୀ ଆପଣଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଆସିପାରିବ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ, ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେବେ, ସେପରି କରିବି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ସାହ ଦେଖି, ରାମ ତାଙ୍କ ଅଶ୍ରୁ ପୁଞ୍ଜି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବାରମ୍ବାର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ, “ଶୁଣ, ମୃଦୁଭାଷୀ, ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନକୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାବଦ୍ଧ; ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମର ସଠିକ୍ ପଥ।” ଏହିପରି ଘଟଣା ବିବରଣୀ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମହାନ ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଚବିଶତମ ସର୍ଗରେ ରହିଛି। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନରେ ଦୃଢ଼ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, କୌଶଲ୍ୟା ଅଶ୍ରୁସ୍ନିଗ୍ଧ କଣ୍ଠରେ ନ୍ୟାୟର କଥା କହିଲେ—“ମୋ ପୁଅ, ଯିଏ କେବେ ଦୁଃଖ ଜାଣିନାହିଁ, ନ୍ୟାୟପରାୟଣ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁମଧୁର କଥା କହେ, ସେ କିପରି ଏବେ ଅନ୍ନାନ୍ନ କୁଟି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବ? ଯିଏ ତ ତାଙ୍କର ଦାସ-ପରିଚାରକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଆନ୍ତି, ସେ ରାମ କିପରି ଏବେ କନ୍ଦମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇବ? ଏହି କଥା ଶୁଣି କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ, କିଏ ଭୟଭିତ ହେବ ନାହିଁ—ଯେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଗର୍ବ ଏପରି ଅପବାସନର ଶିକାର? ନିଶ୍ଚୟ, ଏହି ସଂସାରରେ ଦୈବତା ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଇ ଚାଲାଉଛି; ତୁମେ ଯେପରିକି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ, ତଥାପି ବନକୁ ଯାଉଛ। ଏହି ପବନ, ଯାହା ତୁମ ପରି ଆତ୍ମୀୟ, ମୋତେ ସେମିତି ଶୋକର ଅନଳକୁ ଆହୁତି ଦେଉଛି, ମୋ ଅଶ୍ରୁ ଓ କ୍ରନ୍ଦନରେ। ତୁମ ବିଦାୟ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଚିନ୍ତାର ଧୂଆଁ ମୋତେ ଜଳାଇ ଦେବ, ଏବଂ ଆହତ ଶ୍ୱାସ ମୋ ଯନ୍ତ୍ରଣା ବଢ଼ାଇବ। ତୁମ ବିନା ଏଠାରେ ରହି, ଏହି ଅପାର ଶୋକାଗ୍ନି ମୋତେ ପୋଡ଼ିଦେବ, ଯେପରି ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ରବି ଜଙ୍ଗଲ ଜଳାଇଦିଏ। ଗାଈ ଯେପରି ତାଙ୍କର ବଛଡ଼ାପଛରେ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଯେଉଁଠି ଯିବ, ପଛେ ପଛେ ଯିବି।” ମାତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“କୈକେୟୀ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚିତ ଓ ମୋ ବନଗମନ ପରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ରାଜା ନିଶ୍ଚୟ ଅବସ୍ଥା ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ। ପତି ତ୍ୟାଗ କରିବା ନାରୀ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର କାର୍ଯ୍ୟ; ଏପରି କଥା ତୁମେ କେବେ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମନରେ ମଧ୍ୟ ଆଣନ୍ତୁ ନାହିଁ, ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋ ପିତା, ଜଗତ୍ପତି, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ଜୀବନ୍ତ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ସେବା କରିବା ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ।” ରାମଙ୍କ ଏହି କଥାରେ ପବିତ୍ର କୌଶଲ୍ୟା ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, “ଯେପରି ତୁମେ କହ, ତେପରି ହେଉ।” ପୁନି ଧର୍ମରେ ପ୍ରବୀଣ ରାମ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖିତ ମାତାକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଓ ତୁମେ, ଦୁହେଁ, ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱରେ; କାରଣ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ପତି, ଗୁରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ। କିନ୍ତୁ, ଏହି ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ କାଟି, ତାପରେ ତୁମ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି।” ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ପୁଅ ପ୍ରେମରେ ଭରିଥିବା, ଅଶ୍ରୁମୁଖୀ କୌଶଲ୍ୟା ବିଷାଦରେ କହିଲେ, “ରାମ, ମୁଁ ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିପାରିବି ନାହିଁ; ମୋତେ ମଧ୍ୟ ବନକୁ ନେଇଯାଅ, କକୁତ୍ସ୍ଥ, ମାନ୍ୟ ହରିଣୀ ପରି। ଯଦି ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆଦରରେ ତୁମ ମନ ବନଗମନକୁ ଦୃଢ଼ କରିଛି, ତେବେ ମୁଁ ଯାଉଛି କହି କାନ୍ଦୁଥିବା ମାତାକୁ ଦେଖି, ରାମ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି କହିଲେ—“ଜୀବନ୍ତ ନାରୀ ପାଇଁ ପତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବତା; ଆଜି ଆମ ଦୁହେଁ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ଶାସକ। ଆମେ ଅନାଥ ନୁହେଁ, ଜନସମୂହର ନାଥ, ପ୍ରଜାପତି, ତଥା ଭରତ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସୁମଧୁର କଥା କହେ।” “ସଦା ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ସମ୍ପର୍କରେ ଚିନ୍ତା କର; ଯେ ନାରୀ ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ନିଷ୍ଠା କରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯଦି ନାରୀ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେନି, ତେବେ ଦୁର୍ଗତିରେ ପଡ଼େ; କିନ୍ତୁ ପତିସେବା କରି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ପାଇଥାଏ। ଯିଏ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେନି, ବା ଉପାସନା ବନ୍ଦ କରିଦେଇଛି, ସେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, ତାଙ୍କ ପ୍ରୀତିରେ ଲାଗି ଓ ଉପକାରରେ ମନ ଦେଇ। ଏହି ହେଉଛି ନାରୀର ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ, ବେଦ ଓ ସଂସାର ଦ୍ୱାରା ଘୋଷିତ, ଯାହା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଦେବପୂଜାରେ ନିତ୍ୟ ପାଳିତ। ମୋ ପାଇଁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କର; ଏପରି ମୋର ଆଗମନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କର। ନିୟମିତ ଆହାର, ପତିସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ତେବେ ମୋ ଫେରିବାବେଳେ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ। ଯଦି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପତି ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି—ଏପରି ରାମଙ୍କ କଥାରେ, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ—” ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା କୌଶଲ୍ୟା ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ମନ ତୁମ ବିଦାୟ ମାନିପାରୁନାହିଁ, ପୁଅ। ହେ ନାୟକ, ନିଶ୍ଚୟ ସମୟ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ; ଯାଅ, ଏକାଗ୍ର ହେଇ—ତୁମେ ସଦା ଶୁଭ ରୁହ, ହେ ମହାନ। ତୁମେ ଫେରିଲେ, ମୋର ସମସ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହେବ; ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ ସାରି, ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ଯେବେ ତୁମେ ଫେରିବ, ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଖରେ ଶୟନ କରିବି। ମୃତ୍ୟୁର ପଥ ସଦା ଦୁର୍ବୋଧ, ପୁଅ; ଯିଏ ତୁମକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଉଛି, ମୋର କଥା ମାନ। ଏବେ ଯାଅ, ଶୂରବାହୁ, ଏବଂ ସୁସ୍ଥରେ ଫେରିଆସ; ତୁମେ ମୋତେ ମୃଦୁ ଓ ପ୍ରିୟ ବାଣୀରେ ଆନନ୍ଦ ଦେବୁ।