ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦିନରେ ରାମ ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଆଗରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତ୍ୟବର୍ତ୍ତନ କେବଳ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମନରେ ମୋ ନିକଟରେ ଅନିଷ୍ଠ ଭାବ କିପରି ଆସିଲା? ଏହା ଭାଗ୍ୟର ନିର୍ଦେଶ ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ତୁମେ ଜାଣିଛ, ମୁଁ କେବେ ମୋ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିନଥିଲି, କୈକେୟୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି କେବେ ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଦେଉନଥିଲି। ତେଣୁ, ତାଙ୍କର କଠୋର କଥା ଯାହା ମୋର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବାଧା ଦେଲା ଓ ବନବାସ ପଠାଇଲା, ଏହା ପଛରେ ଭାଗ୍ୟ ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ। ଏକ ଉତ୍ତମ କୁମାରୀ ଜଣେ ସାଧାରଣ ନାରୀ ପରି କିପରି କଥା କହିପାରିବେ, ସେ ତାଙ୍କ ପତି ସାମ୍ନାରେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇଛନ୍ତି? ଭାଗ୍ୟ ଅତି ବିଚିତ୍ର ଓ ଭାବନାରୁ ଦୂର, ଏହା କେବଳ ମୋ ନୁହେଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଇଛି। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ସହ କିଏ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିପାରିବ? କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭାଗ୍ୟ ନିଷ୍ପତି କରେ। ଦୂର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ତପସ୍ବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଚାଳନାରେ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଛାଡ଼ି ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆସିଥାନ୍ତି। ଯାହା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବେ ଆସିଥାଏ, ଆଗରୁ ଭାବିନଥିବା ଓ ଆରମ୍ଭ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଉଥିବା, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ବୁଝିବା ସହ, ମୁଁ ନିଜ ମନକୁ ସଂଯମ କରି ଦୁଃଖ ଭାବୁନାହିଁ, ଯଦିଓ ମୋର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବାଧା ଦେଇଛି। ତେଣୁ, ତୁମେ ଦୁଃଖ କରନାହିଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶୀଘ୍ର ଉପସଂହାର କର। ଏହି ଘଡ଼ା ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକର ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ, ମୁଁ ଏବେ ଏକ ତପସ୍ବୀର ବ୍ରତସ୍ନାନ କରିବି। କିମ୍ବା, ଏହି ରାଜସାମଗ୍ରୀ ମୋତେ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; ମୁଁ ନିଜେ ଜଳ ଉଠାଇ ମୋ ବ୍ରତ ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟ ହୋଇ କି ବନ ହୋଇ, ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ବନବାସ ମହାପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ବାଧାରେ ତୁମର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ, ମୋ ଦ୍ୱିତୀୟ ମାଁ କୈକେୟୀଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଏହି ସମସ୍ତ ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ, ପିତା ଦଶରଥଙ୍କର କିଛି ଦୋଷ ନାହିଁ—ତୁମେ ଜାଣିଛ, ଭାଗ୍ୟ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନେ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧ ନେଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଦୃତ ଚାଲି ଆସିଲେ। ତାଙ୍କ ଭୂବୃହୁ ଭୂକି ଗଲା, ତଳେ ଗହୀର ଆଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଏକ କୁପିତ ନାଗ ପରି ରୂପ ହେଲା। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ରୂଦ୍ର ଭୂକି ସହିତ ଏକ କୁପିତ ସିଂହ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ତିନି ମୁଠି ବନ୍ଧି ହାତ ହଲାଇଲେ, ଏକ ହାତୀ ପରି ସୁଣ୍ଡ ହଲାଇବା ଭଳି, ମୁଣ୍ଡ ଏକପଟେ ଉପରକୁ ଟିଲି ଗଲା। ଭାଇକୁ ଚାହିଁ ତିନି ଆଖିରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମର ଏହି ଆଗ୍ରହ ବୃଥା। ଧର୍ମର ଦୋଷ ଓ ଲୋକର ମତ ଲାଗି, ତୁମେ କିପରି ଏଭଳି କଥା କହୁଛ? ଏକ ଶୂର ବେଶ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭାବରେ ତୁମେ କିପରି ଭାଗ୍ୟକୁ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଦୟନୀୟ ଭାବରେ ଦେଖୁଛ? ତୁମେ ଦୁଇ ଜଣଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ ବୋଲି କିପରି ଭାବୁଛ? କିଛି ଲୋକ ଧର୍ମକୁ ଅବଳମ୍ବନ କରି ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚାଳ ଚଲନ୍ତି—ତୁମେ ଏହି ଚାଳକୁ ଦେଖୁନାହିଁ କି? ଯଦି ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ ହେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ସେ ବର ଆଗରୁ ଦିଏଯାଇଥାନ୍ତି ଓ ଶୁଭ ହେଉଥାନ୍ତି। ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଆରମ୍ଭକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ଯେଉଁଥିରେ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ—ମୋତେ ମାଫ କର। ଏହି ଧର୍ମ ଯାହା ତୁମର ମନକୁ ଦ୍ୱିତାରେ ଆଣିଛି, ମୋତେ ଏହି ଅପ୍ରିୟ; କାରଣ ଏହା ତୁମକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଛି। ତୁମେ କିପରି ନିଜ ମନରେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପିତାଙ୍କର ଅଧର୍ମ ଓ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନୁଛ? ଏହି ବିଭାଜନ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ବୁଝୁନାହିଁ; ଏହା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଏବଂ ତୁମର ଧର୍ମପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଏଠି ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ଧର୍ମପାଳନକୁ ସମସ୍ତ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି; ତୁମେ କିପରି ଭାବରେ ଏହି ଦୁଇ ଜଣ, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲାଭ ପାଇଁ ଚାଳ କରନ୍ତି ଓ ଶତ୍ରୁ, ତଥାପି ପିତା ଓ ମାତା ନାମରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିପାରିବ? ଯଦି ତୁମର ଆଗ୍ରହ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉଥିବା, ତଥାପି ତୁମେ ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ଉପାୟ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ। ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶୂରତ୍ୱ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଶୂରବିରମାନେ ନିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ, ସେ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦେଲା ମଧ୍ୟ ନିରାଶ ହେବେ ନାହିଁ। ଆଜି ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରୟାସର ଶକ୍ତି ଦେଖିବେ; ଆଜି ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସର ତଫାତ୍ ଚିହ୍ନିବେ। ଆଜି ଲୋକମାନେ ଦେଖିବେ, ମୋ ପ୍ରୟାସରେ ଭାଗ୍ୟ କିପରି ଅଜୟ ହେଉଛି—ଯେଉଁମାନେ ତୁମର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାଧା ଦେଖିଥିଲେ। ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ ପରି, ଯାହାକୁ ଅଙ୍କୁଶ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଭାଗ୍ୟକୁ ଚେଇଁ ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ ଫେରାଇବି। ତୁମର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକକୁ ଆଜି ବାଧା ଦେବାରେ ଏହି ତିନି ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକପାଳମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସମର୍ଥ, ପିତା ତଥା ଅନ୍ୟ କିଏ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ତୁମେ ବନକୁ ପଠାଇବାର ଯୋଜନା କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ଚୌଦ ଦିନ ବନରେ ରହିବେ। ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ଶୂରତ୍ୱର ମଦ ସହିତ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ; ମୋ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ ଶତ୍ରୁକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ଜୟ କରିବ। ଏକ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ନିତ୍ୟ ରାଜ୍ୟ କରିବା ପରେ, ତୁମେ ବନକୁ ଯିବା ଉଚିତ; ଏବେ କେବେ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଦୁଇ ଭାଇ ଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରୟାସ, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା କରି ଏକାଉଁଠି ନିଜ ମନର ଉତ୍ତର ଖୋଜୁଛନ୍ତି—ଏହି ଅଯୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଶ୍ରୀମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଏହି ବିଶିଷ୍ଟ ଘଟଣା ଉତ୍ତରାଧୁନିକ ହେଉଛି।