ରାମ ଚିନ୍ତାଭିନ୍ନ ହୃଦୟରେ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଜନନୀଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସନ୍ଦେହର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଜଣେ ପୁତ୍ର ଭାବରେ କେବେ ବି ଜଣନୀ-ପିତାଙ୍କୁ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା କିମ୍ବା କିଛି ଅପମାନ କରିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଶୁଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ମଧ୍ୟ କରିନଥିଲି। ମୋର ପିତା ତ ସତ୍ୟବାନ, ନିଶ୍ଚୟରେ ନିଜ ବଚନରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟରେ ଅନୁଗତ; ସେ ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚର ଫଳ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଭୟ କରିବା ଅନୁଚିତ। ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ହେଇନଥାଏ, ତେବେ ମୋ ମନରେ ଏହି ଭାବ ଆସିବ—ସତ୍ୟ ରକ୍ଷା ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ଜନନୀଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୋତେ ଭାରି କଷ୍ଟ ଦେଇବ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସାଜସଜ୍ଜା ହେଉଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଅପସାରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଏଠାରୁ ଏକା ସମୟରେ ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆଜି ମୋର ବନବାସରେ ଯିବା ସହିତ, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କୈକେୟୀ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଦେଖିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଆର କିଛି ଚିନ୍ତା ରହିବ ନାହିଁ। ମୁଁ ଜବ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଯିବି, ଚମର ଚିର ଓ ଜଟା ଧରି, କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବେ। ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଛି, ଏବଂ ଏପରି ଦୃଢ଼ ମନ ନିର୍ମାଣ ହୋଇଛି, ସେଥିକୁ ମୁଁ ବିଘ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଶୀଘ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବିବି। ମୃଦୁଭାବୀ, ଏହି ବନବାସ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ନିଷ୍ଫଳତାରେ କେବଳ ଦୈବକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଦୃଢ଼ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କିପରି ଆସିଲା, ଯଦି ଦୈବ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିନଥାଏ? ତୁମେ ଜାଣୁଛ, ମୃଦୁଭାବୀ, ମୁଁ କେବେ ବି ମୋର ମାନ୍ୟମାନ୍ୟ ମାତାମାନ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭେଦ ରଖିନଥିଲି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପ୍ରତି କିଛି ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇନଥିଲି। ଏହିପରି ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ କଥା, ଯାହା ମୋର ଅଭିଷେକକୁ ବାଧା ଦେଇ ମୋତେ ବନବାସକୁ ପଠାଇବାକୁ ଉଦ୍ଦିଶ୍ୟ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଦୈବ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖୁନାହିଁ। ଏକ ଉତ୍ତମ ଗୁଣବତ୍ତା ଥିବା ରାଜକୁମାରୀ, କିପରି ସାଧାରଣ ନାରୀ ପରି ଏପରି ଦୁଃଖଦାୟକ କଥା କହିପାରିବେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ? କିନ୍ତୁ ଦୈବ, ଯାହା ଚିନ୍ତା ଉପରେ ନୁହେଁ, ଜୀବ ମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ମୋ ଓ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି। କିଏ, ମୃଦୁଭାବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୈବ ସହିତ ପ୍ରତିଯୋଗିତା କରିପାରିବ? କାରଣ, ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରୁ କିଛି ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାଚିତ। ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ବଳିଆ, ତପସ୍ୱୀ ମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ବା ଦୃଢ଼ ବ୍ରତକୁ ଛାଡ଼ି, ରାଗ ଓ ଅଭିଲାଷାରେ ଆସି ଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଅପୂର୍ବ ଘଟଣା ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଆସେ, ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଘ୍ନ କରେ, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଦୈବର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ବୁଝିବା ସହିତ, ମୋ ମନକୁ ନିଜେ ଶାନ୍ତ କରି, ମୁଁ ଅଭିଷେକ ବାଧା ପାଇଁ କିଛି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାଧା କର। ଏହି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଘଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ ନେଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ବ୍ରତ-ସ୍ନାନ କରିବି। କିମ୍ବା, ଏହି ରାଜସ୍ଥାନୀ ଆସବାବର ମୋତେ କି ଆବଶ୍ୟକ? ମୁଁ ନିଜେ ଜଳ ଉଠାଇ ନିଜ ବ୍ରତ ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରିବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ରାଜ୍ୟର ବିପରୀତ ଘଟଣାରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟବାସ ଅତି ଉତ୍ତମ ଫଳ ଦେଉଥିବା। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋ ରାଜ୍ୟ ଅଭିଷେକର ବାଧାରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ନା ମୋ ଅପର ମାତାକୁ; ଦୈବ ଏଠି ବାଧା ଦେଇଛି, ପିତାଙ୍କ ଭୂମିକା କିଛି ନାହିଁ—ତୁମେ ଜାଣୁଛ, ଦୈବ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ମହାକାବ୍ୟ ଶ୍ରୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକାବିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାମଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ସେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂକୁ ଭୂକୁ କ୍ରୋଧରେ ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଏକ ରାଗୀ ସର୍ପ ପରି। ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିଲା, ଯେଉଁ ଦେଖିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ଏକ କ୍ରୋଧିତ ସିଂହ ପରି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୁଠି ବନ୍ଦ କରି, ହାତୀ ତାଙ୍କ ଶୁଣ ହଲାଇଥିବା ପରି, ମୁଣ୍ଡ ଉପରକୁ ଏବଂ ପାଖକୁ ହଲାଇ ଗଳାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଭାଇକୁ ଚାହି, ଆଖିର ଆଗରୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମର ଏହି ବିପୁଳ ଆବେଗ ଅପରିଗ୍ରହ ଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଧର୍ମର ଅପରାଧରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଲୋକମତ ପ୍ରତି ଅତିଶୟ ଆଦର ଦେଇ, ତୁମେ ଏପରି କଥା କିପରି କହୁଛ? ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ହେଇ, ଦୈବକୁ ଏପରି ଅଶକ୍ତ ଓ ଦୟାଳୁ ଭାବରେ କଥା କିପରି କହୁଛ? ତୁମେ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କିପରି କରୁନାହିଁ? ଧର୍ମକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରି ଅନେକ ଲୋକ ଅପରାଧ କରନ୍ତି—ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମେ ଏହା ଦେଖୁନାହିଁ କି? ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ଆଚରଣ ସଠିକ୍ ହୋଇଥାନ୍ତା, ନିଜସ୍ୱ ଲାଭ କିମ୍ବା ଧୈର୍ୟ ରହିନଥାନ୍ତା, ତେବେ ରଘୁନାଥ, ଦୟା ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଆଗରୁ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ୍ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହା ଏକ ଉଚିତ ଦୟା ହୋଇଥାନ୍ତା। ମୁଁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ଏ ଅନ୍ୟଜଣଙ୍କ ଅଭିଷେକ ଆରମ୍ଭ ହେବା, ଯାହା ଲୋକମାନେ ଘୃଣା କରନ୍ତି—ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର। ଏହି ଧର୍ମ, ଯାହା ତୁମ ମନକୁ ସନ୍ଦେହରେ ପକାଇଛି, ମୋତେ ଘୃଣା ଲାଗେ, କାରଣ ଏହା ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଧ୍ୱନ୍ତ ହେଉଛ। ତୁମେ ନିଜେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କୈକେୟୀଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ତୁମର ପିତାଙ୍କ ଅଧର୍ମ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଜ୍ଞାକୁ କିପରି ପାଳନ କରୁଛ? ଏହି ଭାଗ ଦୁଷ୍ଟତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତୁମେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ; ଏହି କଥା ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତୁମର ଧର୍ମପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଏଠି ଦୁଷ୍ଟ।