ଧର୍ମରାଜ ଦଶରଥ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି, ଏପରି ସମୟରେ ରାମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ରାଣୀ କେମିତି ମୋ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇପାରିବେ? ଏହା ଏକ ସ୍ତ୍ରୀର ପତି ବିନା ଯିବା ପରି ହେବ। ରାମ ରାଣୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି; ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ, ଯେପରି ମୋର ନିୟତି ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଯୟାତି ପରି ଫେରିପାରିବି।” ରାମ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହାପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅପେକ୍ଷା କ୍ଷୁଦ୍ର ଜୀବନରେ ଆଜି ମୁଁ ନ୍ୟାୟବିପରୀତ ନହୋଇ, ଏହି ଭୂମିକୁ ଚୟନ କରିଛି। ମାତୃପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ନିଶ୍ଚୟ କରି, ନିଜ ଭାଇକୁ ଅନୁଶାସନ ଦେଲେ ଏବଂ ମନରେ ମାତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୂଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ବିପର୍ୟସ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ଦ୍ୱିପ୍ରଭା ହାତୀର କ୍ରୋଧ ପରି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। ରାମ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ତିନି କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ଦବାଇ, ଧୈର୍ୟରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଅପମାନକୁ ଭୁଲି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି, ତାହା ଶୀଘ୍ର ହଟାଇଦିଅ; ବିଳମ୍ବ ନ କରି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କର। ସଉମିତ୍ରି, ମୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉଦ୍ୟମ ହେଉଛି, ଏବେ ତାହା ରଦ୍ଦ କରିବା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କର। ଆମେ ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମାତା ଦୁଃଖିତ ନ ରହନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ସଉମିତ୍ରି, ଯେପରି ତାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଉପଜିଛି। ମୁଁ କେବେ ବି ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଅଜାଣିବାରେ, ମାତାମାନେ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିନଥିଲି। ମୋ ପିତା ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଷ୍ଠାବାନ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ପରଲୋକ ଭୟ ହେଉ। ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଉନାହିଁ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେବ ଯେ ସତ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋକୁ ବି ଦୁଃଖିତ କରିବ। ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରସ୍ତୁତି ହଟାଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆଜି ମୋର ବନବାସ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ରାଜାଙ୍କ ଚାହିଦା ପୂରଣ ହେବ; ଏବଂ ବାରତଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କ୍ଷୁଦ୍ର ଚିନ୍ତା ବିନା ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରାଯିବ। ମୁଁ କୋପିନ ଓ ଜଟା ଧରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାପରେ, କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବେ। ଯେପରି ଏହି ଦିନ ଆସିଛି, ଏବଂ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ମନରେ ହୋଇଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ବିଘ୍ନ କରିବି ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ବନବାସ ଆରମ୍ଭ କରିବି। ମୃଦୁଭାବୀ, ମୋର ନିର୍ବାସନ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କେବଳ ଦୈବକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। କୈକେୟୀଙ୍କ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କେମିତି ହେଲା, ଯଦି ଦୈବ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେଇନଥିଲା? ତୁମେ ଜାଣ, ମୃଦୁଭାବୀ, ମୁଁ କେବେ ବି ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିନଥିଲି, କୈକେୟୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଆସକ୍ତି ରଖିନଥିଲି। ତେଣୁ, ତାଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦ ଯେପରି ମୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବାଧା ଦେଲେ ଏବଂ ମୋକୁ ବନବାସକୁ ପଠାଇଲେ, ମୁଁ ଦୈବ ବିନା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥିବା ରାଜକନ୍ୟା କେମିତି ଏପରି ଏକ ସାଧାରଣ ମହିଳା ପରି କଥା କହି, ତାଙ୍କ ପତି ସମ୍ନିଧିରେ ମୋକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଲେ? ଦୈବ ଯାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେ ଜୀବଗୁଡିକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଉନାହିଁ; ସ୍ପଷ୍ଟ, ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ଓ ମୋ ଉପରେ ପଡିଛି। କେଉଁ ମୃଦୁଭାବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୈବ ସହିତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଦ୍ଧା କରିପାରିବ? ଯେପରି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରୁ କେବଳ ନିୟତି ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରେରିତ ତପସ୍ୱୀମାନେ ବି ତାଙ୍କ ଦୃଢ ନିୟମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି ଏବଂ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇପାରନ୍ତି। ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଭାବରେ ଆସିଥାଏ, ପୂର୍ବରୁ ଚିନ୍ତିତ ନହୋଇ, ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଘ୍ନ କରିଥାଏ—ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ଦୈବର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ବୁଝାଣି ସହିତ, ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ବାଧା ହୋଇଥିଲେ ବି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ତେଣୁ, ଦୁଃଖ କରିବା ନାହିଁ; ତୁମେ ବି ମୋ ସହିତ ଚାଲି, ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶୀଘ୍ର ହଟାଇଦିଅ। ଏହି ତଳ ଗଡା ଘଡାମାନେ, ଯେଉଁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ଏଠି ମୁଁ ତପସ୍ୱୀର ବୃତ୍ତିସ୍ନାନ କରିବି। କିମ୍ବା, ମୋତେ ଏହି ରାଜସମ୍ବ୍ରାମ ଦ୍ରବ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜେ ଜଳ ତୁଳି ନିଜ ବୃତ୍ତିସ୍ନାନ କରିପାରିବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାଜ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ଦୁଃଖ କରିବା ନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ଅରଣ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟ ଜୀବନ ଅତି ଉତ୍ତମ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୋ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ବାଧାରେ ଦୋଷୀ ନୁହଁ, ମୋ ଅପର ମାତା ବି ଦୋଷୀ ନୁହଁ; ଦୈବ ଏଠି ବିଘ୍ନ ଦେଇଛି, ମୋ ପିତା କେବେ ବି ଦୋଷୀ ନୁହଁ—ତୁମେ ଜାଣ, ଦୈବ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏଠାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡର ଏକୂଷ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଏକ୨ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ରାମ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶୀଘ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲା। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭୃକୁଟି ଚେପି ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଏକ କ୍ରୁଧିତ ନାଗ ପରି ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖାଉଥିଲା। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ସେଇ ସମୟରେ ଏକ କ୍ରୁଧିତ ସିଂହ ପରି ଦେଖିବାକୁ ଅତି କଠିନ ହୋଇଥିଲା। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ମୁଁଟି ମୁହଁରେ ଦେଇ ହାତୀର ସୁଣ୍ଡ ପରି ହେଲେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଦିଗବାଜି ଏବଂ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ଗଲେ। ଭାଇଙ୍କୁ ଚାହି ଏବଂ ଆଖିର ଆଗୁଁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କହିଲେ, “ତୁମର ଏହି ମହା ଆନ୍ଦୋଳନ ଅନ୍ୟଥା ଉପଜିଛି।