ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖ ଭରା କନ୍ଠରେ କହିଲେ—“ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ କରିପାରୁନି, କାରଣ ସେ ଆମ ପିତା, ଆମ ଅଧ୍ୟାପକ, ରାଜଧର୍ମର ପଥିକ ଏବଂ ରାଜମାତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ। ଯେତେବେଳେ ଏମିତି ଧର୍ମର ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏପରି ସମୟରେ ରାଜମାତା କିପରି ମୋ ସହ ଯିବେ? ଏ ତ ଏକ ବିଧବା ନାରୀ ପରି ହେବ। ମାତା, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି, ଦୟାକରି ମୋପରି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଆମ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ବେଳେ ମୋର ନିର୍ବାସନ ସମୟ ଶେଷ ହେବ, ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଯୟାତିଙ୍କ ପରି ଫେରି ଆସିପାରିବି। ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହାନ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏ ଅଲ୍ପ ଆୟୁ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ କରି ନୁହେଁ, ଏ ଭୂମିକୁ ବରଣ କରୁଛି। ମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ମନରେ ମାତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ବାଇଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଓ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମାନେ ରାଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା, ଏକ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହାତୀ ପରି। ରାମ, ଦୃଢ଼ ମନବଳ ସହିତ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ମନୋବଳରେ ଭରସା କଲେ, ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ। “ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି, ସେସବୁକୁ ଶୀଘ୍ର ହଟାଇଦିଅ। ବିଳମ୍ବ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ହେ ସୌମିତ୍ରି, ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଛି, ଏବେ ତାହାକୁ ବାତିଲ କରିବାକୁ ଲାଗାଅ। ଆମ ମାତାଙ୍କ ମନ ଯେଉଁଥିରେ ଅଭିଷେକ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ, ସେଉଁଠି ଆମେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଓ ଦୁଃଖକୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ବହନ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ସୌମିତ୍ରି। ମୁଁ କେବେ ଜାଣିକିମ୍ବା ଅଜାଣିରେ ମୋ ମାତା ବା ପିତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିନଥିଲି। ମୋ ପିତା ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସେ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ଏବଂ ପରଲୋକ ଭୟ ବିନା ଭୟହୀନ ହେବା ଉଚିତ। ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପୂରଣ ହେଉନାହିଁ, ତେବେ ମୋ ମନ ଭାବିବା ଯେ ସତ୍ୟ ରକ୍ଷା ହେଲାନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ବି କ୍ଷୁଦ୍ର କରିଦେବ। ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାତିଲ କରି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆଜି ମୋର ବନଗମନ ସହିତ, ରାଜମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ନିର୍ବିଘ୍ନରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଚିରଯାଇ ବନକୁ ଯିବା ପରେ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ ଜଟାଧାରଣ କରି, କୈକେୟୀ ମନରେ ଶାନ୍ତି ପାଇବେ। ଯେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ହେଲା, ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପକୁ ମୁଁ ଭଙ୍ଗ କରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଯିବି। ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୋର ବନବାସ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ନଷ୍ଟ ହେବାରେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ମୋପାଇଁ କ୍ଷତିକାରୀ ଇଚ୍ଛା କିପରି ଆସୁଥାନ୍ତି? ତୁମେ ଜାଣ, ମୁଁ କେବେ ମୋ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିନଥିଲି, ନାହିଁ କୈକେୟୀ ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅଧିକ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇଥିଲି। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଠୋର କଥା କହି ମୋର ଅଭିଷେକ ବାଧା ଦେବାରେ ଓ ବନବାସ ପଠାଇବାରେ ଭାଗ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କୌଣସି କାରଣ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ। ଏମିତି ଉଚିତ୍ତମ ଗୁଣର ରାଜକୁମାରୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସାଧାରଣ ନାରୀ ପରି କିପରି ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦେଇପାରିବେ? କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ଯାହା ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସେ କାହାକୁ ବି ଛାଡ଼ି ନାହିଁ; ଏହି ଅପଶକୁନ ମୋ ଉପରେ ଓ ତାଙ୍କ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି। ହେ ସୌମ୍ୟ, ଭାଗ୍ୟ ସହିତ କିଏ ଲ଼ଢ଼ିପାରିବ? କାରଣ ଯାହା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ତାହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଫଳ ମିଳେନାହିଁ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତପସ୍ୱୀମାନେ ବି ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଛାଡ଼ି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯାହା ଅପେକ୍ଷା ନ କରାଯାଇ ଅପୂର୍ବ ଭାବେ ଘଟିଥାଏ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଉଛି, ନିଶ୍ଚୟ ଏହା ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ। ଏହି ଭାବନାରେ, ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଅଭିଷେକ ବାଧା ହେଲା ବୋଲି ଦୁଃଖ ପାଉନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ତୁମେ ବି ମୋ ସହ ଏହି ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଶୀଘ୍ର ବାତିଲ କର। ଏହି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଘଟମାନେ ସହିତ, ମୁଁ ଏବେ ତପୋଧିକ୍ଷାର ସ୍ନାନ କରିବି। ବା, ମୋତେ ଏହି ରାଜସମ୍ପଦର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ମୁଁ ନିଜେ ନଦୀରୁ ଜଳ ଆଣି, ମୋ ନିୟମର ସ୍ନାନ କରିପାରିବି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଅପରିବର୍ତ୍ତନ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ହେଉ କି ବନ, ବନବାସ ମହାପୁଣ୍ୟମୟ। ଏହି ଅଭିଷେକ ବାଧାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ମୋ ଛୋଟ ମାତା ଦୋଷୀ ନୁହେଁ; ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟସ୍ଥ ହୋଇଛି, ପିତାଙ୍କ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ—ତୁମେ ଭଲଭାବେ ଜାଣ, ଭାଗ୍ୟ କେତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ଏବେ ଏକ ଅନ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ରାମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦ୍ରୁତ ଚଳି ଆସିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଗଲା। ସେ ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ଭୃକୁଟି ଚମକାଇଲେ, ଏକ ରୁଷ୍ଟ ନାଗ ପରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଲେ। ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଏତେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଖିବାକୁ ଭୟ ଲାଗୁଥିଲା, ଏକ ରାଗୀ ସିଂହର ମୁହଁ ପରି। ସେ ତାଙ୍କ ମୁଠି ଦୃଢ଼ କରି ନାଗର ସୁଣ୍ଡ ପରି ହଲାଇଲେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ଉପରକୁ ଓ ପାଖକୁ ଢେକି ଗଳାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ ରାମ ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୟା, ଧର୍ମ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଅନୁସୂତି ଚାଲିଥିଲା।