ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମାଆଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରାୟ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ, ସଠିକ୍ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ, ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ। ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ମୁଁ ସଦା ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ମୋର ଇଚ୍ଛାକୁ ଯଦି ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ମୋର ମାଆ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଦୟା କରି ଦୟାଳୁ ହେଉନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣେ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଭଳି ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଓ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ କାମରେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକତା ରହିଥାଏ ଓ ଯାହାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। କେବଳ ଲାଭ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ରଖିଲେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସମାଜରେ ଘୃଣିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ମୂଳକ ଆଚରଣ କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ, ରାଜା, ବାପା ଓ ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ କିଏ ନିଷ୍ଠୁରତା କରି ପାଠାଇଥିବା କାମକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବେନାହିଁ? ମୁଁ ମୋର ବାପାଙ୍କ ଦିଆ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ କରିପାରିବିନାହିଁ; ସେ ଆମ ପିତା, ଆମ ଶିକ୍ଷକ, ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଧର୍ମର ପଥ। ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର ରାଜା ଏଉଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ସେଠି ରାଣୀ କିପରି ମୋ ସହିତ ଯିବେ, ଯେପରି ଜଣେ ବିଧବା ନାରୀ ହୁଏ? ମାଆ, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି, ମୋତେ କ୍ରୋଧ କରିବେନାହିଁ; ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ, ଯାହାଁକି ମୋର ନିର୍ବାସନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଯୟାତି ଭଳି ମୁଁ ଫେରିପାରିବି। ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହାନ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବିନାହିଁ; ଏ ଅଳ୍ପ ଆୟୁଷ୍ୟରେ ମୁଁ ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ନିମ୍ନ ଭୂମି ଚୟନ କରୁଛି। ଏପରି ଭାବରେ ମାଆଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ନେଇ, ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଓ ମନରେ ମାଆଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏପରେ ଚବିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭାଉ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ମୁକୁର୍ଚ୍ଛିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅଗ୍ନିଭଳି ଜ୍ୱଳିଥିଲା। ରାମ ସ୍ଥିର ଚିତ୍ତରେ ଥିଲେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ଧୈର୍ୟ ଧରିଲେ। କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ନିଜ ଧୈର୍ୟରେ ଭରସା ରଖି, ଅପମାନକୁ ପଛକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ। “ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶୀଘ୍ର ବାପସ ନେଅ। ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କର। ସୌମିତ୍ରି, ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ହୋଇଥିଲା, ଏବେ ତାହା ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ କର। ମୋ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ମାଆଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଛି, ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ମନରେ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହାକୁ ମୁଁ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବିନାହିଁ, ସୌମିତ୍ରି। ମୁଁ କେବେ ଜାଣିକିମ୍ବା ଅଜାଣିକି ମୋ ମାଆ ବା ବାପାଙ୍କୁ କିଛି ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିନାହିଁ। ମୋ ବାପା ସତ୍ୟବାଦୀ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠ, ସେ କେବଳ ପରଲୋକ ଭୟ କରନ୍ତି, ଏହି ଲୋକର କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଯଦି ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ, ତେବେ ସତ୍ୟ ରହିଲାନାହିଁ ବୋଲି ମୋର ମନ ଦୁଃଖିତ ହେବ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ଅତି ପୀଡ଼ା ଦେବ। ତେଣୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାପସ ନେଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆଜି ମୁଁ ନିର୍ବାସନରେ ଯିବା ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ କୌଶଲ୍ୟା ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିବେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ମୁଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଭୂତାଶ୍ମ ଓ ଜଟାଧାରଣ କଲେ, କୈକେୟୀ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ଯେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି, ଏବଂ ଯେ ମନ ଏପରି ନିଶ୍ଚିତ, ତାହାକୁ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ନିର୍ବାସନକୁ ଯିବି। ହେ ମୃଦୁ ଭାଇ, ମୋର ନିର୍ବାସନ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ନେଇଯିବାରେ କେବଳ ଦୈବକୁ ଦେଖିବା ଚାହିଁ। କୈକେୟୀ ଏପରି ନିଷ୍ଠୁର ନିଷ୍ପତ୍ତି କେମିତି ନେଲେ, ଯଦି ଦୈବ ତାଙ୍କୁ ଏପରି ମନ ଦେଇନଥାନ୍ତି? ତୁମେ ଜାଣ, ମୁଁ କେବେ ମୋ ମାଆମାନେ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିନାହିଁ, କୈକେୟୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରତି କୌଣସି ବିଶେଷ ସ୍ନେହ ଦେଖାଇନାହିଁ। ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଅଭିଷେକ ବାରଣ ଓ ନିର୍ବାସନ ଦେଖି, ଏହାର କାରଣ ଦୈବ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ। ଜଣେ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ବିଶିଷ୍ଟ ରାଜକୁମାରୀ, ସ୍ୱାମୀ ସାମ୍ନାରେ ଏପରି କଠୋର କଥା କିପରି କହିପାରିବେ? ଦୈବ ଅବିଚାର୍ୟ, ଏହା ଜୀବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଦିଏନାହିଁ; ଏହା ତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ହେ ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୈବ ସହିତ କିଏ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରିପାରିବ? କାରଣ, କୌଣସି କାମର ଫଳ ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ତୀବ୍ର ତପସ୍ଵୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ନିଜ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡ଼ି, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯାହା ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଇନଥିବା ଘଟଣା ହଟାତ୍ ଘଟେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାମକୁ ବିଘ୍ନିତ କରେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ବୁଝିବାରେ, ମୁଁ ନିଜ ମନକୁ ସଂଯମ କରି, ମୋ ଅଭିଷେକ ବିଘ୍ନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନାହିଁ। ତେଣୁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁନାହିଁ; ମୋ ପଛେ ପଛେ ଏହି ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାପସ ନେଅ। ଏହି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା କଳଶମାନେ ଦ୍ୱାରା, ମୁଁ ବନବାସୀ ତପସ୍ଵୀଙ୍କ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅବଗାହନ କରିବି। କିମ୍ବା ମତେ ଏହି ରାଜସାମଗ୍ରୀର କଣ ଆବଶ୍ୟକତା? ମୁଁ ନିଜେ ଯେଉଁ ପାଣି ଆଣିବି, ତାହା ମୋ ନିୟମ ପାଇଁ ପ୍ରୟାପ୍ତ।