ରାମ ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦେଖି ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ । କୌଶଲ୍ୟା କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ଯେପରି ତୁମ ପିତା ତୁମ ପାଇଁ ଆଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଗୁରୁ ଓ ମାତୃସ୍ନେହରୁ ତୁମକୁ ରଖିବା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ତୁମ ବିନା ଏହି ସଂସାର, ଏହି ଜୀବନ, କିମ୍ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଅର୍ଥହୀନ । ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବ୍ୟତୀତ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟବାନ ନୁହେଁ ।” ମାତାଙ୍କ ଏହି କ୍ରନ୍ଦନ ଶୁଣି ରାମ ମନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ିଉଠିଲେ, ଯେପରି ଦୀପଶିଖା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହାତୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ । ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ମାତା ଅବସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭୋଗୁଛନ୍ତି । ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେଠାରେ ଉଚିତ ଓ ଧର୍ମସମ୍ମତ କଥା କହିଲେ । ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମ ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପକୁ ମୁଁ ସଦା ଜାଣେ । କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଯଦି ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଉ ନାହିଁ, ତେବେ ତୁମେ ଏବଂ ମୋର ମାତା ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ଅତି ଦୁଃଖିତ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏଠାରେ ସମସ୍ତେ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରେମରେ ଓ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ ଥାଆନ୍ତି । ଯାହାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକତା ରହିଥାଏ, ସେଉଠି ଲାଭକୁ ଏକାଗ୍ର ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହା ନିନ୍ଦନୀୟ ।” “ଗୁରୁ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ କରିବା ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅନିବାର୍ୟ । ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରୁନି, କାରଣ ସେ ଆମ ଗୁରୁ, ରାଜ୍ୟପତି ଓ ଧର୍ମର ପଥ । ରାଜା ଯେଉଁଯେଉଁଠି ଜୀବିତ ଓ ନିଜର ପଥରେ ଅଟୁଟ, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ରାନୀ କିପରି ମୋ ସହ ଯିବେ, ଯେପରି ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାମୀବିହୀନ ହୁଏ?” “ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ମୋପରି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋ ପ୍ରତି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ଯୟାତି ସତ୍ୟରେ ଫେରିଥିଲେ, ମୋ ଦେଶନିବାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଫେରିପାରିବି । ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହାନ୍ ବିଖ୍ୟାତି ଲାଗି ମୁଁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି ନାହିଁ, ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଜୀବନରେ ଧର୍ମବିପରୀତ ନୁହେଁ, ଛୋଟ ଭୂମିକୁ ବାଛିଲି ।” ଏପରି କହି ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଦଣ୍ଡକ ଯିବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ମନରେ ମାତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ । ଏହି ପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ସ୍ନେହିତ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଜ୍ୱାଳାମୟ ହେଉଥିଲା । ରାମ ଶାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ୟ ରଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଆୟୋଜନ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଏବେ ଶୀଘ୍ର ବାତିଲ୍ କର । ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା ବାତିଲ୍ କରି ମାତାଙ୍କ ମନର ଅଶାନ୍ତିକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍ ।” “ମୁଁ ଏହି ସନ୍ଦେହ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଏକ କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ । ମୁଁ କେବେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି ମାତା ବା ପିତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିନଥିଲି । ମୋ ପିତା ସତ୍ୟବ୍ରତ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ, ତାଙ୍କ କିଛି ଭୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଯଦି ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିନପାରିବି, ତେବେ ମୋର ମନ ସତ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ ବୋଲି ଦୁଃଖିତ ହେବ, ଏବଂ ମାତାଙ୍କ ଯନ୍ତ୍ରଣା ମୋତେ ଭୋଗାଇବ ।” “ଏହି କାରଣରୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକର ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାତିଲ୍ କରି, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଏବେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ମୋର ବନବାସରେ ରାଜାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବ, ତାପରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଚିରଯାଇ ବନବାସକୁ ଯିବି, ତେବେ କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତି ପାଇବେ । ଯେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଆଣିଛି, ଏହି ଦୃଢ଼ ମନ ମୁଁ ବିଘ୍ନ କରିବି ନାହିଁ, ବିଳମ୍ବ ବିନା ବନବାସକୁ ଯିବି ।” “ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ବନବାସ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ପୁନଃ ନିଷ୍କାସନ ଏହି ସବୁ ଭାଗ୍ୟର କ୍ରୀଡ଼ା । ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ନ ହେଉଥାନ୍ତା, କୈକେୟୀ ମୋ ପ୍ରତି ଏପରି କଠୋର ମନ ରଖିପାରିନଥାନ୍ତି । ତୁମେ ଜାଣ, ମୁଁ କେବେ ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ କରିନଥିଲି, କୈକେୟୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇନଥିଲି । ତେଣୁ ତାଙ୍କ କଠୋର କଥା ଓ ମୋ ବନବାସ ପଛରେ ମୁଁ ଭାଗ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି କାରଣ ଦେଖୁନି ।” “ଏପରି ଗୁଣବତୀ ରାଜକୂମାରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସାମ୍ନାରେ ଏପରି କଠୋର କଥା କିପରି କହିପାରିବେ? ଏହା ଭାଗ୍ୟର ଖେଳ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ । ଭାଗ୍ୟ ଏପରି ଯେ, ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ି ରାଗ ଓ କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି । ଯାହା ଅପେକ୍ଷା କରାଯାଇନଥିଲା, ଅଚାନକ ଘଟେ ଓ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦିଏ, ଏହା ଭାଗ୍ୟର କାର୍ଯ୍ୟ ।” “ଏହି ବୁଝିବାରେ ମୁଁ ମୋ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରୁନି, ଯଦିଓ ମୋର ଅଭିଷେକ ବାଧା ପାଇଛି । ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆମ ସହ ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାତିଲ୍ କର । ଏହି ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲା ଘଟ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଏବେ ତାପସ୍ୟାର ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରିବି ।” ଏଭଳି ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ନିଜର ନିଷ୍ଠା ଓ ନିଶ୍ଚୟରେ ଅଟୁଟ ରହି ଅରଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।