ରାମଙ୍କର ନିଷ୍ଠାର, ଅଟୁଟ ଧର୍ମ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ରାଜମାତା କୌଶଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପୁନର୍ଜୀବନ ପାଇଥିବା ପରି ଜଣାପଡ଼ିଲା। ସେ ରାମଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ନଜରେ ଦେଖି, ଏବଂ ପୁନି କଥା କହିଲେ, "ତୁମର ପିତା ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶିକ୍ଷକ ଓ ମାତୃସ୍ନେହର ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଇଁ ଅନୁଗତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ଦୁଃଖ ଏତେ ଗଭୀର।" ସେ ଆଉ କହିଲେ, "ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କ'ଣ, ଏହି ଜଗତ କ'ଣ, ଏଉଁ ଅମୃତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କ'ଣ? ତୁମ ସମ୍ମିଳନର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଠାରୁ ଉତ୍ତମ।" ମାତାଙ୍କର ଏହି ଦୟାଳୁ ଦୁଃଖ ରାମଙ୍କୁ ଅଧିକ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମାତା ପ୍ରାୟ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ପାଉଛନ୍ତି। ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ରାମ ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ କଥା କହିଲେ। "ଲକ୍ଷ୍ମଣ," ରାମ କହିଲେ, "ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ ଜାଣିଛି। କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁପାଳନ କରାଯାଉନାହିଁ, ତୁମେ ଓ ମୋ ମାତା ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।" "ଏହି ଜୀବନ ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜନ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ଏକ ଅନୁଗତ ପତ୍ନୀ ଓ ତାଙ୍କର ପୁଅ ପରି ଅନୁଗତ ହୁଅନ୍ତି।" "ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଏକତା ରଖନ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କେବଳ ଲାଭ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ହେବା ବିଶ୍ୱରେ ଏକ ନିନ୍ଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅତି ସ୍ୱାର୍ଥୀତା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।" "କେଉଁ ଜଣ, ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କର ଦିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନ୍ୟଥା କରିବେ? କ୍ରୁରତା ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ରୋଷ, ଆନନ୍ଦ, କାମନାରେ ଯଥାଯଥ ବିଚାର କରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ।" "ମୁଁ ପିତାଙ୍କର ଦିଆଯାଇଥିବା ବଚନ ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଆମର ଶିକ୍ଷକ ଓ ଧର୍ମର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ।" "ଜେତେବେଳେ ରାଜା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍୵ ମାନ୍ୟତା ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ରାଜମାତା ମୋ ସହ ଯିବାକୁ କିପରି ସମ୍ଭବ? ପତିହୀନ ଜନାନୀ ପରି ଅନୁସରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ମାତା, ମୋ ପରି ଅକ୍ରୋଧ ରଖନ୍ତୁ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି। ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ମୋ ଅବଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ମୁଁ ସତ୍ୟରେ ଫେରିପାରିବି, ଯେପରି ଯୟାତି ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଫେରିଥିଲେ।" "ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ କୀର୍ତି ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଜୀବନରେ, ମାତା, ଆଜି ମୁଁ ଅଧମ ଭୂମିକୁ ଚୟନ କରୁଛି, ଅଧର୍ମରେ ନୁହେଁ।" ମାତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇ କଥା କହିଲେ, ଏବଂ ମନରେ ମାତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଖାସ୍ ରୋଷରେ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଆଖି ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳି ରହିଛି, ଯେପରି ଏକ ରୋଷିତ ହାତୀ। ରାମ ଦୃଢ଼ ମନ ଦେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ, ସ୍ୱ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଅଟୁଟ ରଖି। ସେ କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ଦୃଢ଼ତାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଲାଞ୍ଚନାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ। "ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯାହା କିଛି ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି, ସେ ସବୁ ଶୀଘ୍ର ଖସାଇ ଦିଅ। ବିଳମ୍ବ କରିବା ନାହିଁ।" "ସାଉମିତ୍ରି, ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯାହା ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଛି, ଏବେ ସେ ନିରସନ ପାଇଁ ହେଉ।" "ମାତାଙ୍କର ମନ ମୋ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛି, ତେଣୁ ଆମେ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ସେ ଚିନ୍ତିତ ରହିବେ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ସାଉମିତ୍ରି।" "ମୁଁ କେବେ ଜଣେଇ କିମ୍ବା ଅଜଣାରେ, ମୋ ମାତାମାନେ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ କିଛି ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ କରିନାହିଁ।" "ମୋ ପିତା ସତ୍ୟବାନ, ନିଷ୍ଠାବାନ, ସଦା ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ପରଲୋକର ଭୟ ଅଛି।" "ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିଲେ, ମୋ ମନ ଚିନ୍ତିତ ହେବ, ଯେପରି ସତ୍ୟ ରଖାଯାଉନାହିଁ, ଏବଂ ମାତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ମୋତେ ବିଅସ୍ଥିର କରିବ।" "ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକର ପ୍ରସ୍ତୁତି ଖସାଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।" "ଆଜି ମୋ ନିର୍ବାସନ ଦ୍ୱାରା, ରାଜାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବେ; ତାପରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭରତକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।" "ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାପରେ, ଚିରଯୁବକ ଦ୍ୱାରା ତୁଳି ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧି, କୈକେୟୀ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେବେ।" "ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ଯେପରି ହୋଇଛି, ଏବଂ ମନ ଯେପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ମୁଁ ତାହାକୁ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ନିର୍ବାସନକୁ ଯାଉଛି।" "ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ନିର୍ବାସନ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନରେ କେବଳ ଦୈବ ଦେଖାଯାଉଛି।" "କୈକେୟୀଙ୍କର ଏପରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ମୋତେ କ୍ଷତି କରିବାକୁ କିପରି ଆସିଲା, ଯଦି ଏହି ଇଚ୍ଛା ଦୈବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ ହୋଇଥାଏ?" "ତୁମେ ଜାଣିଛ, ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ କେବେ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଲମାତା କରିନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ପୁଅକୁ ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଦେଇନାହିଁ।" "ତେଣୁ, ତାଙ୍କର କଠୋର ଉକ୍ତି ଯାହା ମୋ ଅଭିଷେକ ବାଧା ଓ ନିର୍ବାସନକୁ ଦେଇଛି, ମୁଁ ଏହି କାରଣ ପଛରେ କେବଳ ଦୈବ ଦେଖୁଛି।" "ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜକନ୍ୟା କିପରି ସାଧାରଣ ନାରୀ ପରି କଥା କହି, ତାଙ୍କର ପତି ଉପସ୍ଥିତିରେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବେ?" "କିନ୍ତୁ ଦୈବ ଯାହା ଅବିଚାର୍ଯ୍ୟ, ଜୀବମାନକୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇନାହିଁ; ନିଶ୍ଚୟ, ଅପରାଧ ମୋ ଓ ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି।" "ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୈବ ସହ କିଏ ଯୁଦ୍ଧ କରିପାରିବ? କାର୍ଯ୍ୟରୁ କେବଳ ଦୈବ ଫଳ ଦେଖାଯାଉଛି।