ରାମ ଜନନୀ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ଦୟାକରି ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷପତ୍ର ଏକଠା କରନ୍ତୁ ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ମନରେ ଦମ୍ବ କରନ୍ତୁ; ମୋ ଚିତ୍ତ ଦଣ୍ଡକା ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଇଛି, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଧର୍ମରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ଦୃଢ଼ କଥା ଶୁଣି କୌଶଲ୍ୟା, ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁନଃ ସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିଥିବା ପରି, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ, “ତୁମର ପିତା ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ମାତୃସ୍ନେହରେ ଦିନ୍ଦା; ମୋ ପୁଅ, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନାହିଁ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ।” “ତୁମେ ନଥିଲେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କଣ, ଏହି ସଂସାର କଣ, ଏବଂ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ କଣ? ତୁମ ସାନିଧ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଜଗତଠାରୁ ଉତ୍ତମ।” ମାଙ୍କ ଦୁଃଖର ଦୟାଭାବ ରାମଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଜଳାଇଦେଲା, ଯେପରି ଦୀପ ଜ୍ଵାଳାରେ ଏକ ମହାଗଜ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ରାମ ଦେଖିଲେ ମା କୌଶଲ୍ୟା ଅଚେତନପରି ହେଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ। ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ରାମ ଏଉଁ ସମୟରେ ଯଥାଯଥ କଥା କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରତାପ ସଦା ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଗଣନା କରାଯାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ମାଙ୍କ ସହ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଅସୁବିଧା ଦିଅନାହିଁ।” “ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଏବଂ କାମ ତାଙ୍କ ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ଅନୁଶାସିତ ପତ୍ନୀ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ପରି ଅନୁଗତ ଅଟୁଟ ହୁଏ।” “ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଏକତା ରଖନ୍ତି ଏବଂ ଯାହାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଲାଭ ଉପରେ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା ଜଗତରେ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଆତ୍ମ-ସୁଖ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।” “କେଉଁ ଜଣେ ନିଷ୍ଠୁର ହୋଇ, ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛାରେ, ଧର୍ମ ବିଚାର କରି, ପାଳନ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିବେ?” “ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପରେ ପାଳନ କରିପାରୁନାହିଁ; କାରଣ, ସେ, ମୋ ପିତା, ଆମ ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ରାଜନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ଧର୍ମର ପଥ।” “ଯେପରି ରାଜା ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ସମୟରେ, ରାଜନୀ କିପରି ମୋ ସହ ଯିବେ, ଏକ ସ୍ୱାମୀହୀନା ନାରୀପରି?” “ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଥିବା ବେଳେ ମୋପରି କ୍ରୋଧ କରିବେ ନାହିଁ, ମା; ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେପରି ଯୟାତି ଏକ ସତ୍ୟରେ ଫେରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ସମୟ ପୂରଣ ହେଲେ ଫେରିପାରିବି।” “ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହା କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନରେ, ମା, ଆଜି ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ ନ କରି, ତଳ ଭୂମିକୁ ବାଛିଛି।” ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଦଣ୍ଡକା ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ନିମ୍ନଭାଗରେ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦିଆନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଏବଂ ମନରେ ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଏଉଁ ପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଏହି ଦୁଃଖ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ବିପର୍ୟସ୍ତ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲା, ଏକ କ୍ରୋଧିତ ଗଜପତି ପରି। ରାମ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ଦମ୍ବ କରି, ଧୈର୍ୟରେ ନିଭର୍ସିତ ହେଉଛି; ଅପମାନକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦକୁ ଅଙ୍ଗିକାର କରିଛି।” “ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା, ସେଗୁଡିକୁ ଶୀଘ୍ର ହଟାଇଦିଅ; କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଳମ୍ବ ବିନା ପୂରଣ କର।” “ସଉମିତ୍ରି, ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ଚେଷ୍ଟା ଏବେ ଏହାର ବିରତି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉ।” “ଆମ ମା, ଯାହାର ଚିନ୍ତା ମୋ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଛି, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।” “ଏହି ସନ୍ଦେହର ଦୁଃଖକୁ ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ସଉମିତ୍ରି।” “ମୁଁ କେବେ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଅଜାଣିବାରେ, ମୋ ମାମାନେ କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ କ୍ଷୁଦ୍ର କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କିଛି କରିଛି ବୋଲି ମନେ ପଡ଼େନାହିଁ।” “ମୋ ପିତା ସତ୍ୟବାନ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ସଦା ସତ୍ୟରେ ନିଭର୍ସିତ; ସେ ଭୟହୀନ ହେବା ଉଚିତ, କେବଳ ପରଲୋକ ଫଳକୁ ଭୟ କରି।” “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ ନହେଲେ, ମୋ ମନ ଦୁଃଖିତ ହେବ, ଯେ ସତ୍ୟ ପାଳନ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ପୀଡ଼ିବ।” “ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ହଟାଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” “ଆଜି, ମୋ ନିକାଳରେ, ରାଜନୀ କୈକେୟୀ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବେ; ତାପରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭରତକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଅଭିଷେକ କରନ୍ତୁ।” “ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ, ଭସ୍ର ଚୀର ଏବଂ ଯଟା ପରିଧାନ କରି, କୈକେୟୀ ଶାନ୍ତି ପାଇବେ।” “ଯେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମନକୁ ମୁଁ ବିଚଳିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅବିଳମ୍ବ ନିକାଳ କରିବି।” “ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋ ନିକାଳ ଏବଂ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟର ବିପରୀତ ଘଟଣାରେ କର୍ମ ନିଶ୍ଚିତ ଭାଗ୍ୟର ଫଳ।” “କୈକେୟୀ ମୋତେ ହାନି କରିବାର ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା କିପରି ଆସିଲା, ଯଦି ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନହେଲା?” “ମୃଦୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଜାଣିଛ, ମୁଁ କେବେ ମୋ ମାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର କରିନାହିଁ, କୈକେୟୀ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ଅଧିକ ମନ ଦେଇନାହିଁ।” “ତେଣୁ, ତାଙ୍କ କଠୋର କଥା ଯେଉଁ ମୋ ଅଭିଷେକ ବାଧା ଦେବାକୁ ଏବଂ ନିକାଳ କରିବାକୁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ମୁଁ ଏହାର ପଛରେ ଭାଗ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦେଖୁନାହିଁ।” “ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜକନ୍ୟା, ସ୍ୱାମୀ ସମ୍ମିଳନରେ, ସାଧାରଣ ନାରୀପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ କଥା କିପରି କହିପାରେ?” “କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ, ଯାହା ଚିନ୍ତାରେ ଆସେନାହିଁ, ଜୀବମାନଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ ରଖେନାହିଁ; ଏହି ଦୁଃଖ ଏହି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଗ୍ୟର ଫଳ।