ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ ଏପରି କହି, ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଜୋଡ଼ାହାତ ଓ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡରେ, ପୁଣି ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ— “ମା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ। ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯାଉଛି। ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣ ସହ ବନ୍ଧିତ। ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ଯେପରି କି ରାଜା ଯୟାତି ଜନ୍ମ ଛାଡ଼ି ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ବନରୁ ଫେରି ନଗରକୁ ଆସିବି। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର; ଦୁଃଖ ନକର। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାକୁ ଫେରିବି। ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା; ଏହିଟି ଚିରଂଜୀବୀ ଧର୍ମ। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଡ଼ କର, ଓ ମନରେ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କର; ମୋର ମନ ବନବାସେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ଏହି ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ହେଉ। ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଦୂର୍ବଳ ଓ ଅଚଳ ବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ରାଜମାତା କୌସଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁଣି ଜୀବନକୁ ଫେରିବା ପରି ସ୍ଥିର ହେଲେ, ଓ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ— “ପୁତ୍ର, ଯେପରି ତୁମର ପିତା ତୁମ ପାଇଁ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଗୁରୁ, ମୋ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହରୁ। ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି। ତୁମୁଁ ନଥିଲେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କି, ସଂସାର କି, କିମ୍ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ? ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୋତେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳାରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ମାତାଙ୍କର ଦୁଃଖଦ ଆକୁଳ ଆକୁଳ ଦେଖି, ରାମଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଉ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ିଉଠିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ମାତା ଅବସ୍ଥିର, ଓ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ବେଦନାରେ ଅତିବ୍ୟଥିତ। ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ସେଠି ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୋର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଜାଣେ। କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅଗ୍ରାଧିକାର ଦେଉନାହ, ତେଣୁ ମାତା ସହ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ବେଦନା ଦିଅନି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଅନୁଗତ ହୁଅନ୍ତି, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ପ୍ରିୟ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଯେଉଁଥିରେ ଏକତା ରଖନ୍ତି, ଯାହାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଲାଭକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ଲୋକ ସଂସାରରେ ଘୃଣିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁକ୍ତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ଗୁରୁ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଁ କୌଣସି କ୍ରୂରତା କରି କେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ବଞ୍ଚିବ? ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ, ମା, ଆମ ଗୁରୁ, ରାଜପତ୍ନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଓ ଧର୍ମର ପଥ। ରାଜା ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବାବେଳେ ଓ ଜୀବନ୍ତ ଥିବାବେଳେ, ରାଜମାତା କିପରି ମୋ ସହ ବନକୁ ଯିବେ, ଯେପରି ପତିହୀନା ସ୍ତ୍ରୀ? ମା, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ମୋ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରନି; ଆମ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କର, ଯେପରି ଯୟାତି ସତ୍ୟରେ ଫେରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଫେରିପାରିବି। ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମହାନ୍ ବିଭୂତି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଜୀବନରେ, ମା, ଧର୍ମବିରୁଦ୍ଧ ନହୋଇ, ମୁଁ ଏହି ମାଟିକୁ ବର୍ଣ୍ଣିଛି। ମାତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଲୋକମାନ୍ୟ ରାମ, ଦଣ୍ଡକବନକୁ ଯିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଓ ମନରେ ମାତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ସର୍ଗର ବିଶିଂଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ। ତା’ପରେ ରାମ, ତାଙ୍କ ଅତିପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୌଦ୍ର ହାତୀ ପରି ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା। ନିଜେ ମନୋବଳରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ସମ୍ୟମ ଓ ଧୈର୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କର, ଧୈର୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କର। ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଯତ୍ନ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତୁରନ୍ତ ବାପସ ନେଇଦିଅ, ବିଳମ୍ବ ନକର। ସୌମିତ୍ରି, ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଥିଲା, ଏବେ ତାହା ବାତିଲରେ ଲାଗିଯାଉ। ମୋର ଅଭିଷେକ ନେଇ ମାତାଙ୍କ ମନ ଅଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ଆମେ ଏପରି କରିବା ଉଚିତ ଯେ, ସେ ଚିନ୍ତାମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏ ଦୁଃଖକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବିନି, ସୌମିତ୍ରି। ମୁଁ ଜଣେ ମା କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ ଜାଣି ଓ ଅଜାଣି କେବେ ଅପ୍ରସନ୍ନ କିଛି କରିନାହିଁ। ମୋ ପିତା ସତ୍ୟବାନ୍, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ପରଲୋକର ଫଳ ଛଡ଼ା ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଭୟ ନାହିଁ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଦି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ‘ସତ୍ୟ ରହିଲା ନାହିଁ’ ବୋଲି ମୋ ମନ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେବ, ଓ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ ବେଦନା ଦେବ। ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ବାପସ ନେଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ। ଆଜି ମୋ ବନବାସ ଦ୍ୱାରା, ରାଜମାତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ; ତା’ପରେ ଭୟ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ବନକୁ ଚାଲିଗଲେ, ବାଲ୍କଳ ଓ ଜଟାଧାରଣ କଲେ, କୈକେୟୀ ଚିତ୍ତଶାନ୍ତି ପାଇବେ। ଯେ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଛି, ଯେ ଚିତ୍ତ ଏପରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ମୁଁ ବିଘ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଅବିଳମ୍ବେ ବନବାସକୁ ଯିବି। ହେ ସାଧୁଭାବୀ, ମୋ ବନବାସ ଓ ଦିଆଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟ ପୁନଃ ହରାଇଯିବାରେ କେବଳ ଭାଗ୍ୟକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଭାଗ୍ୟ ବିନା କୈକେୟୀଙ୍କ ଏପରି ମନ ମୋ ବିପକ୍ଷରେ ହେବ କିପରି? ତୁମେ ଜାଣ, ମୁଁ କେବେ ମାନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମାତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ କରିନାହିଁ; ତାଙ୍କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି କୌଣସି ବିଶେଷ ପ୍ରେମ ଦେଖାଇନାହିଁ। ତେଣୁ, ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ମୋ ଅଭିଷେକ ବାଧା ଓ ବନବାସର ଆଜ୍ଞା, ଏହାର ପଛରେ ଭାଗ୍ୟ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ଦେଖୁନି।