ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଏକ ଶୂରବୀର ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ନିଜ ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶବ୍ଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଯେଉଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛନ୍ତି, ସେ ଅପରାଧ କରିବାକୁ କ୍ଷମା କରିବେନି। ତେଣୁ, ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟବାର ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପିତାଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଅନୁସାରେ କୈକେୟୀ ମୋତେ ଉତ୍ସାହିତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମେ ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ଉତ୍ତମ ନିଶ୍ଚୟକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ନିଜ ମନକୁ ମୋର ମନ ପଛରେ ଚଳିବାକୁ ଦିଅ, ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, କଠୋରତାରେ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କଥା କହି, ମହାବୀର ରାମ, ଯୋଡ଼ିଥିବା ହାତ ଏବଂ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନିମ୍ନ କରି, ପୁନି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ: “ମା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣସମ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରୁ ସହରକୁ ଫେରିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ତ୍ୟାଗ କରି ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଥିଲେ। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ଶୋକ କରନି; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିବି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି। ମା, ମୁଁ, ତୁମେ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା, ଆମେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ—ଏହି ଚିରନ୍ତନ ନୀତି। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଏକତ୍ର କର, ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖ; ମୋ ମନ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ନିଶ୍ଚିତ, ତେଣୁ ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କର। ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅବିଚଳ, ଅନଡ଼ିଆ କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁପର ଜୀବନ ପାଇଥିବା ପରି ଆପଣକୁ ସଂଯମ କରି, ରାମକୁ ଦେଖି ପୁନି କହିଲେ: “ଯେପରି ତୁମର ପିତା ତୁମ ପାଇଁ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ, ମୋର ଧର୍ମ ଏବଂ ସ୍ନେହରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି, ପୁତ୍ର, ମୁଁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଆଛି। ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କଣ, ବା ଏହି ଜଗତ କଣ, ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ କଣ? ତୁମ ସାନିଧ୍ୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ତୁଳନାରେ ଉତ୍ତମ।" ମାଙ୍କ ଦୟନୀୟ ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଦୀପାଏ ଆଗୁଆ ହୋଇ ଅନ୍ଧାରକୁ ଯାଉଥିବା ପରି, ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ମା କୌଶଳ୍ୟା ପ୍ରାୟ ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ରାମ ତାଙ୍କ ଧର୍ମ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ, ଏଠାରେ ଉଚିତ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ। "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଛି; ତେବେ, ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହିଁ, ମାଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା କରନି। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଏପରି ଅନୁଗତ ଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ମହିଳା ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପତିପ୍ରିୟ ଏବଂ ଅନୁଶାସିତ।" "ଏହି ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତେ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କେବଳ ଲାଭକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଜଗତରେ ଅପ୍ରିୟ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ଵେଚ୍ଛାଚାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ।" "କେଉଁ ଜଣେ ନିଷ୍ଠୁରତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭଳି କରିବାରେ ବିଫଳ ହେବେ, କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଅଭିଲାଷାରେ, ଧର୍ମ କଥା ଚିନ୍ତା କରି ପରେ?" "ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ସେ, ମା, ଆମର ଶିକ୍ଷକ, ରାଣୀଙ୍କ ପତି, ଧର୍ମର ମାର୍ଗ।" "ଧର୍ମର ରାଜା ଏଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରିଛନ୍ତି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା କିପରି ଏଠାରୁ ମୋ ସହିତ ଯାଇପାରିବେ, ଏକ ବିଧବା ମହିଳା ପରି?" "ମା, ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ କ୍ରୋଧ କରନି; ଆମେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ, ଯେପରି ମୋର ଦିନ ପୂରଣ ହେଲେ, ରାଜା ଯୟାତି ପରି ମୁଁ ପୁନି ଫେରିପାରିବି।" "ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ମାନ କାମନା କରିପାରିବି ନୁହେଁ; ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଜୀବନରେ, ମା, ଆଜି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ଚୟନ କରିଛି, ଅଧର୍ମରେ ନୁହେଁ।" ମାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମନୁଷ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବା ନିଶ୍ଚୟରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ମନରେ ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏବେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତାପରେ ରାମ ନିଜ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ଏବଂ ଭାଇ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ଖାସ ରୂପେ ରିସିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ତାପିଥିଲା, ଏକ କ୍ରୋଧିତ ହାତୀ ପରି। ରାମ, ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ, ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: "କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ, ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ଗ୍ରହଣ କର।" "ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛି, ସେସବୁକୁ ଶୀଘ୍ର ଖସାଇ ଦିଅ; କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବିଳମ୍ବ ନ କର।" "ସାଉମିତ୍ରି, ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଛି, ଏବେ ତାହାକୁ ଏହାର ବିରତିକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କର।" "ମା, ଯାହାଙ୍କ ମନ ମୋ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରଖିବାକୁ ମୁଁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।" "ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ଧା ଦୁଃଖକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ସହିପାରିବି ନାହିଁ, ସାଉମିତ୍ରି।" "ମୁଁ କେବେ ଜାଣିବା କିମ୍ବା ଅଜାଣି ଭାବେ, ମା କିମ୍ବା ପିତାଙ୍କୁ କୌଣସି ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ କାମ କରିଛି ମନେ ପକାଏ ନାହିଁ।" "ମୋର ପିତା, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଦୃଢ଼, ସଦା ସତ୍ୟରେ ଅନୁଗତ, ସେ ଅପର ଜଗତର ଫଳକୁ ଛଡ଼ା କୌଣସି ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।" "ଯଦି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରାଯାଏ, ମୋ ମନ ଭାବିବ ଯେ ସତ୍ୟ ପାଳିତ ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ମୋତେ କଷ୍ଟ ଦେବ।" "ତେଣୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅଭିଷେକର ଚେଷ୍ଟାକୁ ଖସାଇ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଚାହେଁ।