ରାମ ଜଣେ ଗଭୀର ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦେଖୁଥିଲେ ଯେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା କେବଳ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ନୁହେଁ, ପୂର୍ବପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କରି ଆସିଛନ୍ତି । ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ କୌନସି ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁନି, ଏହି ପଥ ପୂର୍ବଜମାନେ ମନ୍ୟତା ଦେଇଛନ୍ତି, ଏହି ପଥକୁ ମୁଁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି । ଏହି ଭୂମିରେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌନସି ପଥ ନାହିଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେବେ କୌନସି ଅନ୍ୟାୟ ହୁଏନି ।" ଏହିପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ମାତା କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କଥା କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ଜାଣିଛି ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି ଅସୀମ ସ୍ନେହ, ଶୌର୍ୟ, ନିଷ୍ଠା ଓ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତି ରଖିଛ । ମୋ ମାତା ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଅଶ୍ରୁତ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ନିଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ବୁଝୁନାହିଁ ।" "ଧର୍ମ ଏହି ଜଗତରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଧର୍ମରେ ସତ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିବିଡ଼, ଏହି ସର୍ବୋତ୍ତମ । ମା, ପିତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଶପଥ ଦେଇଛି ଯେ ଧର୍ମରେ ଅଟଳ ଥିବା ଲୋକ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" "ଏହି ଦୁତିୟ ଥରେ ମୁଁ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାଇକେୟୀ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି । ତୁମେ ଯୋଧାର ଧର୍ମରେ ଅଟଳ ଥିବା ନିଶ୍ଚୟକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କର; ଦୟାରେ ରହ, ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନିଅ—ମୋ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କର ।" ଏପରି କହି ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଭାଇ ଭାବରେ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଜୋଡ଼ି ହାତ ଓ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡରେ କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ ପୁନଃ କହିଲେ, "ମା, ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ; ମୁଁ ତୁମ ସହ ଜୀବନରେ ଆବଦ୍ଧ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର ।" "ମୁଁ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ବନରୁ ଫେରି ଆସିବି, ଯେପରି କି ରାଜା ଯୟାତି ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଫେରିଥିଲେ । ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ଦୁଃଖ କରନି; ମୁଁ ବନରୁ ଫେରି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ଆସିବି ।" "ମା, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ସମସ୍ତେ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଉଚିତ୍; ଏହି ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ । ମା, ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଚିତ୍ତ କର, ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକା; ମୋ ମନ ବନବାସରେ ଅଟଳ, ଧର୍ମରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଅନୁସରଣ କର ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅଟଳ କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜୀବନ ଫିରିଥିବା ପରି ଚେତନା ପାଇ, ରାମକୁ ଦେଖି ପୁନଃ କହିଲେ, "ପିତା ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶିକ୍ଷକ, ମୋ ଦୟା ଓ ଧର୍ମରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛି ।" "ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କି, ଜଗତ କି, ଅମୃତ କି? ତୁମ ସାଙ୍ଗରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିବା ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବନରୁ ଉତ୍ତମ ।" ମାଙ୍କ ଏପରି ଦୟାଭରା ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଏକ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାର ଗଜ ଭିତରକୁ ଯାଇଥିବା ପରି । ତାଙ୍କ ମାତା ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ଓ ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ତଳମାଳ ଦେଖି, ଧର୍ମରେ ଅଟଳ ରାମ ଏଠାରେ ଉଚିତ କଥା କହିଲେ । "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ଶୌର୍ୟ ସଦା ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ନିଶ୍ଚୟ ଅନୁସୂତି ନୁହେଁ, ତୁମେ ଓ ମା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ମୋତେ କ୍ଷୁଦ୍ର କରନି ।" "ଜୀବନରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଏପରି ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଦୟାଳୁ ପତ୍ନୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ।" "ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି, ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; କେବଳ ଲାଭ ଉପରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲୋକ ଜଗତରେ ଅପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ଆତ୍ମସୁଖ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" "କେ ଦୟାର ଅଭାବରେ ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା, ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଦିଆ କାମ କରିବାରେ ଅସଫଳ ହେବେ? କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, କିମ୍ବା କାମନାରେ ଯଥାଯଥ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ।" "ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଆମ ଶିକ୍ଷକ, ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଧର୍ମର ପଥ ।" "ଧର୍ମର ରାଜା ଜୀବନ୍ତ ଓ ତାଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି, ତେବେ ରାଣୀ କିପରି ମୋ ସହ ବନକୁ ଯିବେ, ଏକ ପତିବିହୀନ ନାରୀ ପରି? ରାଣୀ, ମୋତେ ରୁଷ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ; ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ, ଯେପରି ମୋ ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମୁଁ ଯୟାତି ପରି ଫେରି ଆସିପାରିବି ।" "ମୁଁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଲଭିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଜୀବନରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ ନୁହେଁ, ଛୋଟ ଭୂମିକୁ ବାଛୁଛି ।" "ମାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଯିବାର ନିଶ୍ଚୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ମନରେ ମାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ ।" ଏପରି ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ରାମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ନିକଟେ ଯାଇଲେ, ଯିଏ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ତଳମାଳ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଦଗ୍ଧ ହାତୀର ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଥିଲା । ରାମ ନିଷ୍ଠାରେ ଅଟଳ ରହି, ଧୈର୍ୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କର, ଧୈର୍ୟରେ ଅଟଳ ରହି, ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆନନ୍ଦକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କର ।" "ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯାହା ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେ ସମସ୍ତକୁ ଶୀଘ୍ର ଦୂର କର; କାମକୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି କର । ସାଉମିତ୍ରି, ମୋ ଅଭିଷେକ ପାଇଁ ଯେଉଁ ପ୍ରୟାସ ହୋଇଛି, ଏବେ ଏହାକୁ ବାତିଲ କରିବାରେ ଲାଗ ।" "ମାତାଙ୍କ ମନ ମୋ ଅଭିଷେକ ଦ୍ୱାରା ବିଚଳିତ ହୋଇଛି, ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କାମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।" "ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖର ଶଙ୍କାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ସାଉମିତ୍ରି । ମୁଁ କୌନସି ଅଜାଣି କିମ୍ବା ଜାଣି, କୌନସି ଅପମାନ କିମ୍ବା ଅସନ୍ତୋଷ ପିତା କିମ୍ବା ମାତାଙ୍କୁ କରିନାହିଁ ।" "ମୋ ପିତା, ଯିଏ ସତ୍ୟବାନ, ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ, ସଦା ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ପରଲୋକର ଫଳ ଛଡ଼ା କୌନସି ଭୟ ନ ଥିବା ଉଚିତ୍ ।" ଏହିପରି ରାମଙ୍କ ଶାନ୍ତ, ଧୈର୍ୟ ଓ ଧର୍ମମୟ ଉପଦେଶ ଏକ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଦୟାରେ ଭରିଥିଲା ।