ରାମଚନ୍ଦ୍ର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଭକ୍ତିମୟ କଣ୍ଠରେ କହିଲେ—“ମା, ଆମ ବଂଶରେ ପିତା ସଗରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମାଟି କୁ ଖୋଦିଥିଲେ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳରେ ବଡ଼ ବିନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଏହିପରି ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ପରଶୁରାମ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ କାନନରେ ତାଙ୍କ ମା’ ରେଣୁକାଙ୍କୁ ପରଶୁ ଦ୍ୱାରା ବଧ କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟମାନେ, ହେ ମହିଳେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ପାଳନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋର ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବି। ଏହି ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କେବଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମରେ ଚାଲୁନାହିଁ; ଏହିପରି ଆଚରଣ ପୁରାତନମାନେ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୀକୃତ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହିପରି ଭାବରେ ମୋତେ ଏହି ଭୂମିରେ କରିବାକୁ ହେବ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; କାରଣ, ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେହି କେବେ କଷ୍ଟ ପାଏନାହିଁ।" ଏଭଳି କହି ରାମ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସ୍ନେହ, ପ୍ରତାପ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣେ। ମୋର ଶୁଭ୍ରଚରିତ୍ର ମା’ ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ସେ ସତ୍ୟ ଓ ନିଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଲୋକରେ ଧର୍ମ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ଧର୍ମରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି ସତ୍ୟ, ଏହି ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ଧର୍ମରେ ଉପଜିତ ଏବଂ ଅତି ଉତ୍ତମ। ହେ ଧୀର, ପିତା, ମା ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥାକୁ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଞ୍ଞା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି କେବେ ମିଥ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ମୁଁ ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ କୈକେୟୀ ମୋତେ ବନକୁ ପଠାଇବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମର ଯୋଦ୍ଧାଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ଉତ୍ତମ ସଂକଳ୍ପକୁ ଛାଡ଼, ଧର୍ମରେ ଶରଣ ନେଅ, କଠିନତାରେ ନୁହେଁ—ତୁମର ମନ ମୋର ମନ ସହ ଚାଲୁ।" ଏଭଳି ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ନେହରେ କହି, ବଡ଼ଭାଇ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପୁନି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣରେ ବନ୍ଧିତ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ବନରୁ ସହରକୁ ଫେରିଆସିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ଏକଥର ତ୍ୟାଗ କରି ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିଲେ। ମା, ଏହି ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ଦୁଃଖ କରନି; ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ବନରୁ ଫେରି ଆସିବି। ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ଆମେ ସମସ୍ତେ ପିତୃ-ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱରେ ବନ୍ଧିତ—ଏହି ହେଉଛି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଡ଼ କର, ଏବଂ ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଦମନ କର; ମୋର ମନ ବନବାସରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହି ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ଅନୁସର।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଅଟୁଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଚଳ ଓ ଦୃଢ଼ କଥା ଶୁଣି, ରାନୀ କୌଶଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁନଃ ସ୍ଥିତି ଲାଗିଲେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି କହିଲେ—"ତୁମ ପିତା ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ ଆଦର୍ଶ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଓ ମା’ ଭାବେ ଆଛି; ମୋର ଦାୟିତ୍ୱ ଓ ସ୍ନେହରୁ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ମୋ ପୁଅ, ମୁଁ ଏତେ ଦୁଃଖିତ। ତୁମ ବିନା ମୋତେ ଜୀବନ କି, ଏହି ସଂସାର କି, କିମ୍ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ? ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମତେ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଚାଉଁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।" ମା’ଙ୍କ ଏହି ଦୟାଳୁ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଜ୍ୱାଳାରେ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏମିତି ରାମ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥିତ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦେଖାଗଲେ; ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ରାମ ସେଠାରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପକୁ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଇଚ୍ଛାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାଁତୁ, ତେଣୁ ମା’ ସହିତ ଏଭଳି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ବିକଳ କରନି।" "ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ—ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ପତ୍ନୀ ଓ ପୁଅମାନେ ପରି, ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ। ଯେଉଁଠାରୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକତା ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଲାଭକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି କାମ କରିଲେ ଲୋକେ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଏବଂ ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାର କେବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। କିଏ ଏମିତି କଠିନ ହୋଇ, ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା ବା ବଡ଼ଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? ମୁଁ ମୋର ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ପିତା ଆମ ଶିକ୍ଷକ, ରାନୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଏବଂ ଧର୍ମର ମାର୍ଗ। ଧର୍ମର ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଜୀବିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ, ସେତେବେଳେ ରାନୀ କିପରି ମୋ ସହ ବନକୁ ଯିବେ, ଯେପରି ଏକ ବିଧବା ନାରୀ ପରି?" "ମୋ ପ୍ରିୟ ମା, ମୁଁ ବନକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ମୋପରି କ୍ରୋଧ କରନି; ଆମ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କର, ଯେପରି ଯୟାତି ସତ୍ୟରେ ଫେରିଥିଲେ, ଏମିତି ମୋ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ ମୁଁ ଫେରିପାରିବି। ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଯଶ ଆର୍ଜନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ଏହି ଅଳ୍ପ ଜୀବନରେ, ମୁଁ ଧର୍ମବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ଛୋଟ ଭୂମିକୁ ଚୟନ କରିଛି।" ମା’ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଏହି ରାମ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ସଂକଳ୍ପରେ ତଳସ୍ଥ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, ଏବଂ ମନରେ ମା’ଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କଲେ। ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଆଖି ରାଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଠିଥିଲା, ଯେପରି ଏକ କ୍ରୁଧାନ୍ୱିତ ହାତୀ। ରାମ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ଥିବା, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—"ମୁଁ ମୋର କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଦମନ କରିଛି, ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରୁଛି, ଅପମାନକୁ ଛାଡ଼ି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରୁଛି।