ରାମ ମା’ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଖରେ ନମ୍ର ହୋଇ କହିଲେ, “ମୁଁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ପୂର୍ବେ ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଏକ ଋଷି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ—ଗାଁକୁ ମାରିଥିଲେ; ଏହିପରି କାଣ୍ଡୁ ମୁଦ୍ରା ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଆମ ବଂଶରେ ମଧ୍ୟ, ସଗରଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେମାନଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୂମି ଖନନ କରିଥିଲେ ଏବଂ ବିପୁଳ ବିନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମା’ ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁହାଁରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, କେବଳ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ପାଇଁ। ଏହିପରି ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ, ଓ ମାତୃଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ ପିତାଙ୍କ ମନକୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବି। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କେବଳ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦେଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ କିମ୍ବା ବ୍ୟତିକ୍ରମ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପୂର୍ବଜମାନେ ଅନୁମୋଦିତ ପଥ, ମୁଁ ଏହିପରି ଚାଲିଛି। ଏହିଠି, ଏହି ଉପାୟ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେହି କେବେ କ୍ଷତି ଭୋଗିନାହାନ୍ତି। ଏପରି କହି ରାମ ତାଙ୍କ ଭାଉଣ୍ଡ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ, ପ୍ରଭାବ, ଧୈର୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି। ମୋ ମାତା, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ରବତୀ, ଏତେ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ଶମ ରହସ୍ୟ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଧର୍ମ ଉପରେ ହିଁ ସତ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ; ମୋ ପିତାଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଓ ଧୀର, ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥାକୁ ଯିଏ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି ଶପଥ ନେଇଛି, ସେ ତାହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଆଉ କେବେ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଅଟଳଙ୍ଗନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମେ ଯୋଦ୍ଧାର ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଥିବା ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନେଇଛ, ତାହା ଛାଡ଼; କ୍ଷମା ଓ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, କଠୋରତାକୁ ନୁହେଁ—ତୁମ ମନକୁ ମୋ ମନ ପରି ରଖ। ଏପରି ପ୍ରେମରେ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭାଇ ରାମ ଜୋଡ଼ିହାତ ଓ ନମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ନିଚୁଆଇ ପୁନି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି; ଆପଣ ମୋ ପ୍ରାଣ ସହ ବାନ୍ଧିତ—ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ନଗରକୁ ଫେରିଯିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ତ୍ୟାଗ କରି ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଥିଲେ। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି ରଖ, ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ଏଠାକୁ ଫେରିଯିବି। ଆପଣ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା—ଆମ ସମସ୍ତେ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏହି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ମା, ଆବଶ୍ୟକୀୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ ଓ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ; ମୋର ମନ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ଅନୁସରିବା ଦିଅନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଟୁଟ ଓ ଅଦୃଢ଼ କଥା ଶୁଣି, ରାଜମାତା ମୃତ୍ୟୁରୁ ଚେତନ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମ ପିତା ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଶିକ୍ଷୟିତ୍ରୀ ଓ ମାତୃତ୍ୱରେ ବଦଳ ନୁହେଁ; ଏତେ ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ। ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କି, ସଂସାର କି, ଅମୃତ ମଧ୍ୟ କି? ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମସ୍ତ ସଂସାର ଠାରୁ ମୋ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେପରି ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଅତିକ୍ରୁର ହାତୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ରାମ ମା’ଙ୍କ ବିଳାପ ଶୁଣି ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ମା’ଙ୍କୁ ଅଚେତନ ପରି ଦେଖିଲେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଦୀନ ଥିଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏଠାରେ ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମସମ୍ମତ କଥା କହିଲେ। “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାଁତୁ, ତେଣୁ ମା’ ସହ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ବିକଳ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ—ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହିପରି ଅନୁଶାସିତ ଓ ଆଶ୍ରିତ। ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମତି ଓ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; କେବଳ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରରେ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହୁଏ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ କୌଣସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅଛି, ତାହା କ୍ରୁରତାରେ ବି ଅନୁସ୍ଥାନ କରିବା ଅବଶ୍ୟକ। ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ସେ ଆମର ଶିକ୍ଷକ, ରାଜମାତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଧର୍ମର ପଥ। ରାଜା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି ଯେପରି, ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରାଜମାତା କିପରି ମୋ ସହ ଯିବେ? ମୋର ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଛି; ଆମକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତୁ, ଯେପରି ଯୟାତି ସତ୍ୟରେ ଫେରିଥିଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଫେରିପାରିବି। ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ଏହି ଅଲ୍ପ ଜୀବନରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟାୟ ନ କରି ଏହି ଭୂମିକୁ ଚୟନ କରିଛି। ମା’ଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରି, ଭାଇଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ ଓ ମନେ ମା’ଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ଏହିଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ତା’ପରେ ରାମ ତାଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଉଠିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରାଗରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଉଠୁଥିଲା।