କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେପରି ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କର, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କର; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିଅ ନାହିଁ। ତୁମ ସହିତ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମ ସହିତ ଥାଇ ଘାସ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବ, ତେବେ ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି, କାରଣ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଏପରି ହେଲେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅଧର୍ମର ଦୋଷରେ ଅପବାଦ ହେବ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାପ କରି ନରକରେ ପଡ଼ିଥିଲେ।” ମାତାଙ୍କ ଏହି ଦୁଃଖିତ କନ୍ଦନ ଶୁଣି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଶାନ୍ତ ଓ ନୀତିସଂଗତ କଥା କହିଲେ, “ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ତୁମକୁ ବିନତି କରୁଛି—ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଅରଣ୍ୟରେ ରହୁଥିବା ଏକ ଋଷି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଜାଣିଶୁଣି ଏକ ଗାଈକୁ ମାରିଥିଲେ; ଏଭଳି କଣ୍ଡୁ ମୁନି ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଆମ ବଂଶରେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ପୃଥିବୀ ଖୋଦିଥିଲେ, ତାହାରେ ବଡ଼ ଧ୍ଵଂସ ହୋଇଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମେ ତାଙ୍କର ମା ରେଣୁକାଙ୍କୁ ଅରଣ୍ୟରେ କୁହାଡିରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ପାଇଁ। ଏମିତି ଅନେକ ଦେବସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବି। ମୁଁ ଏକା ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ମୁଁ ଯେଉଁମାନେଙ୍କ ଉଦାହରଣ ଦେଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିଥିଲେ। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପୂର୍ବଜମାନେ ମାନ୍ୟ କରିଥିବା ପଥ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ଏହିପରି କରିବା ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଏହା ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେବେ କାହାର କ୍ଷତି ହୁଏ ନାହିଁ।” ଏହିପରି ମାତାଙ୍କୁ କହି ରାମ ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କରି କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସ୍ନେହ, ପ୍ରଭାବ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣେ। ମୋର ଶୁଭ୍ରଚରିତ୍ର ମାତା ଅତି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ୟଥା ବୁଝିଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ସଂୟମର ଅର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ଉପରେ ସତ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ; ପିତାଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଧର୍ମର ମୂଳ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଜେଉଁ ଲୋକ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସେ ପିତା, ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ପୁଣି ଏହି ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ମୋ ପିତାଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ମୋତେ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମ ବୀରତାପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼, ଧର୍ମରେ ନିବେଶିତ ହେଉ, ମୋ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କର। ଏପରି ଭାବେ ଭାଇ ପ୍ରତି ଆସ୍ଥାରେ କଥା କହି, ବଡ଼ ଭାଇ ରାମ ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପୁନି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମା, ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣବନ୍ଧନୀ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରୁ ନଗରକୁ ଫେରିଆସିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ଏକଥର ଛାଡ଼ି ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର, ଶୋକ କରନି; ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ କରି ଅରଣ୍ୟରୁ ଏଠାକୁ ଫେରିଆସିବି। ତୁମେ, ମୁଁ, ଭୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ; ଏହି ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ପଥ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର ଓ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଅଟକାଇ ରଖ; ମୋ ମନ ଅରଣ୍ୟବାସ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ, ତେଣୁ ଏହିପରି ଧର୍ମରେ ଅନୁସରଣ କର।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଟୁଟ ଓ ଅଚଳ କଥା ଶୁଣି ରାଣୀ କୌସଲ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁରୁ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଥିବା ପରି ଆପଣକୁ ସଂଯମ କରି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି କହିଲେ, “ତୁମ ପିତା ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଗୁରୁ; ମୋ ମମତା ଓ ଧର୍ମରେ ଏହା ସ୍ଥିତ। ଏତେ ଦୁଃଖିତ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବାକୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନି। ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ, ଏହି ଜଗତ କିମ୍ବା ଅମୃତ ପାନ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମୋ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଜୀବଜଗତଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ଯେପରି ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହାତୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଅନୁରାଗ ଶୁଣି ରାମ ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଦହିଗଲେ।” ରାମ ମାତାଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖିତ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ଯଥାଯଥ କଥା କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣେ; ତଥାପି ମୋ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁନାହା, ତେଣୁ ମୋ ଓ ମାତାଙ୍କୁ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦିଅନି। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉଦ୍ଭବିତ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପତ୍ନୀ ପରି ପତି ଓ ପୁଅଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅନୁଗତ। ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଏକତା ଏବଂ ଧର୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଲାଭକୁ ସେଇଥିବା ଲୋକ ଜଗତରେ ଘୃଣା ହୁଏ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନୁହେଁ। କିଏ ଦୟାହୀନ ହୋଇ ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାକୁ ଅସ୍ଵୀକାର କରିବ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିଛି? ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ସେ, ମା, ଆମ ଶିକ୍ଷକ, ରାଣୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଓ ଧର୍ମର ପଥ। ଯେପରି ଧର୍ମର ରାଜା ଏଉଁଠି ଜୀବିତ ଓ ସ୍ୱପଥରେ ଅଟୁଟ, ଏପରି ସ୍ଥିତିରେ ରାଣୀ ମୋ ସହିତ ଯିବା କିପରି ଉଚିତ? ମୋ ପ୍ରସ୍ଥାନ ସମୟରେ ମୋତେ ରାଗ କରନି, ଆମ ପାଇଁ ଆଶୀର୍ବାଦ କର, ଯେପରି ଯୟାତି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୁନି ଫେରିଲେ। ମୁଁ କେବଳ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ଚାହୁଁନି; ଏହି ଅଳ୍ପ ଆୟୁରେ ମୁଁ ଧର୍ମ ଭଙ୍ଗ କରି ନୁହେଁ, ଛୋଟ ଭୂମିକୁ ବାଛିଛି।