କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଥିବା ମନେ, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ କଥା ଶୁଣି, ତୁମେ ମୋତେ ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ପିଡ଼ିତ ଦେଖି ଛାଡ଼ି ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହାକୁ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ବକ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହି, ମୋ ସେବା କର, ଏହି ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର। ଏପରି ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ଯିଏ ଘରେ ରୁହି ମାଆଙ୍କ ସେବା କଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆଦର ଦେଖାଏ, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି—ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯଦି ମୋ ସହ ରୁହ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର ମୂଲ୍ୟ ଅଛି; ମୁଁ ତୁମ ସହ ଥାଇ, ଘାସ ଖାଇ ମଧ୍ୟ ରହିବି, ତାହା ଭଲ। ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିଅ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି, ମୋତେ ବଞ୍ଚିବା ସମ୍ଭବ ହେବ ନାହିଁ। ତେବେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଅଧର୍ମର ଦୋଷରେ ଖ୍ୟାତିହୀନ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀମାନ୍ୟ ଓ ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣହତ୍ୟା ପାପରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏପରି ଭାବେ କୌସଲ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧର୍ମାନୁସାରେ କଥା କହିଲେ—“ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାର ସମର୍ଥ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ରୁହି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଜାଣିଶୁଣି ଗାଈ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେପରି କଣ୍ଡୁ ମୁନି। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂମି ଖୋଦିଥିଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ବିନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁଅ ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମାଆ ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁଠାରରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଦେବସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନେ, ମା, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ କ୍ଷୟ ଛାଡ଼ି ପାଳନ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରୀତିକର କାମ କରିବି। ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କେବଳ ମୁଁ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଯେଉଁମାନେ ଉଦ୍ଧୃତ କଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ମୁଁ ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହି ପଥ ପୁରାତନମାନେ ସ୍ୱୀକୃତ କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ହେବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ନୁହେଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେହି କ୍ଷତି ଭୋଗିନାହାନ୍ତି। ଏପରି କହି ମାଆଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ, ରାମ ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ କରି କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପାର ସ୍ନେହ, ପ୍ରଭାବ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ଜାଣେ। ମୋର ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ମାଆ ଅପରିମିତ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ନିଗ୍ରହର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ଉପରେ ସତ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ; ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ଓ ଉତ୍ତମ। ଜେଉଁ ନରପୁଙ୍ଗବ, ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଦେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକ ତାହା ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ଆଉ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାଇକେୟୀଙ୍କ ଚାପରେ ମୋତେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦିଆଯାଇଛି। ତେଣୁ, ତୁମର ଶୂରବୃତ୍ତି ଭିତରେ ଥିବା ଏହି ଉଚ୍ଚ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଛାଡ଼, ଧର୍ମରେ ଶରଣ ନିଅ, କଠୋରତାରେ ନୁହେଁ—ତୁମେ ମୋ ମନକୁ ଅନୁସର। ଭାଇ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଏପରି କହି, ରାମ ହାତ ଜୋଡ଼ି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପୁନି କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମା, ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ; ତୁମେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିତ, ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ସହରକୁ ଫେରିଅସି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ତ୍ୟାଗ କରି ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ଶୋକ କରନି; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରିଅସି। ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ସମସ୍ତେ ମିଶି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି—ଏହା ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଡ଼ କର, ଏବଂ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ; ମୋର ମନ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ନିଶ୍ଚିତ—ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ପାଳନ କର। ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଟୁଟ କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହୋଇଥିବା ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପୁନି କହିଲେ—“ତୁମ ପିତାଁପାଇଁ ଯେପରି, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଗୁରୁ—ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହରେ; ମୁଁ ତୁମକୁ, ପୁଅ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ିଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନି। ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କି, ସଂସାର କି, କିମ୍ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ? ତୁମ ସାନ୍ନିଧ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବଲୋକରୁ ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ। ଯେପରି ବଡ଼ ହାତୀ ଦୀପ ଦେଖି ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ରାମ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖମୟ ବିଳାପ ଶୁଣି ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଉଠିଲେ। ତିନିଏ ମାଆଙ୍କୁ ଅଚେତନ ସମାନ ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସୃତ ହେଉନାହିଁ, ଏହି ଭଳି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ମୋ ସହ ମାଆଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅପରିଗଣ୍ୟ କରି ଦୁଃଖ ଦିଅନି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନୁଗତ, ଯେପରି ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପ୍ରିୟ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଥାଆନ୍ତି। ଯାହାରୁ ସମସ୍ତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ଯାହାରୁ ଧର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; କେବଳ ଲାଭକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଲୋକରେ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ, ଏବଂ ଭୋଗବୃତ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ଭଲ ନୁହେଁ। କିଏ ନିଷ୍ଠୁରତାରେ, ଶିକ୍ଷକ, ରାଜା, ପିତା କିମ୍ବା ବଡ଼ମନ୍ୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କାମକୁ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ, ଯଦିଓ କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଧର୍ମ ବିଚାର କରି?