ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ମହାନ ଆତ୍ମା ଉପଦେଶ ଶୁଣି କୌଶଲ୍ୟା, ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ ହୋଇ ରୁଦନ କରୁଥିବା, ରାମଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ କଥା ଶୁଣି ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡି ଏଠାରୁ ଯିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତପିଯାଇଛି। ଆପଣ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଓ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ରହି, ମୋତେ ସେବା କରନ୍ତୁ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ଏହିପରି ଏକ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଘରେ ଅନୁଶାସନ ରେ ରହି, ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ତପସ୍ୱୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେବା ସହ ଶ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ଆପଣ ଆଦର କରିବା ଦରକାର, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ସେପରି; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ—ଏଠାରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ ନାହିଁ। ଆପଣ ମୋଠାରୁ ଦୂର ହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ ବା ସୁଖର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ଆପଣ ସହିତ ରହି ଘାସ ଖାଇବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଭଲ। ଆପଣ ଯଦି ମୋତେ ଛାଡି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବେ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି; ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ତାପରି, ପୁତ୍ର, ଆପଣ ଅନ୍ୟାୟ କରି ଖ୍ୟାତିହୀନ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ, ଯେପରି ନଦୀଙ୍କ ଅଧିପତି ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଦୋଷରେ ଭୋଗିଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କଥା କହିଲେ। ରାମ କହିଲେ, “ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋତେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏକ ମୁନି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ରେ ଜାଣିଶୁଣି ଗୋମାତା ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ କଣ୍ଡୁ ଥିଲେ। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂମି ଖୋଡ଼ିଥିଲେ, ଏହାର ଫଳରେ ବଡ଼ ବିନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ତାଙ୍କ ମାତା ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏପରି ଅନେକ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ, ମହିଳା, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କୁ ଦୃଢ଼ତା ସହ କାର୍ଯ୍ୟାନ୍ବୟ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁକୂଳ କରିବି। ଏହି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବା କେବଳ ମୁଁ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ମୁଁ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ମୁଁ ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷମାନେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିବା ପଥ, ମୁଁ ଏହିଠାରେ ଚାଲୁଛି। ତେଣୁ ଏହି ମୁଁ ଭୂମିରେ କରିବି, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେହି କ୍ଷତି ଭୋଗୁନାହିଁ। ଏପରି କହି ରାମ ମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବକ୍ତା ଓ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଅଗ୍ରଣୀ। ରାମ କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅତିଶୟ ପ୍ରେମ, ପ୍ରତାପ, ଧୃଢ଼ତା ଓ ଅପରାଜିତ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି। ମୋ ମାତା, ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ରବତୀ, ଏକ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ତପିଯାଇଛି, ସତ୍ୟ ଓ ଶମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ଉପରେ ସତ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ; ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ହେ ରଣବୀର, ଯେଉଁଠି ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥାକୁ ଶପଥ ଦିଅ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ପୁନି ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ହେ ରଣବୀର, କୈକେୟୀ ମୋତେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପ୍ରେରିତ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ତୁମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିଷ୍ଠା ଭିତ୍ତିକ ଏହି ଦୃଢ଼ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାକୁ ଛାଡ଼; ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, କଠୋରତା ନୁହେଁ—ତୁମ ମନ ମୋ ମନକୁ ଅନୁସରଣ କର। ଏପରି ପ୍ରେମରେ ଭାଇଙ୍କୁ କଥା କହି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅଗ୍ରଜ ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଫେରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। “ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ମା, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଉଛି; ଆପଣ ମୋ ପ୍ରାଣ ସହ ବାନ୍ଧିତ, ମୋ ପାଇଁ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ନିଜ ଶପଥ ପୂରଣ କରି, ଜଙ୍ଗଲରୁ ନଗରକୁ ଫେରିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ପୂର୍ବେ ତ୍ୟାଗ କରି ପୁନି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ମା, ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ଶୋକ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମୁଁ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଫେରି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି ଏଠାରେ ଆସିବି। ଆପଣ, ମୁଁ, ଵୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୁମିତ୍ରା—ସମସ୍ତେ ଆମ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର—ଏହା ଏକ ଶାଶ୍ୱତ ନୀତି। ମା, ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ଏକତ୍ର କରନ୍ତୁ ଓ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଅବଦ୍ଧ କରନ୍ତୁ; ମୋ ମନ ଜଙ୍ଗଲରେ ବାସ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠ, ତେଣୁ ଏହାକୁ ଧର୍ମରେ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଅଦୃଢ଼, ଅସ୍ଥିର କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁରୁ ଉତ୍ତରାଣ ହୋଇ ପୁନି ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କଥା କହିଲେ। “ମୋ ପୁତ୍ର, ଯେପରି ଆପଣଙ୍କ ପିତା ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଧ୍ୟାପକ, ସେପରି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ମୋ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପ୍ରେମରେ ଆପଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ; ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ଆପଣ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ତପିଯାଇଛି। ଆପଣ ବିନା ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କି, ଜଗତ କି, ଅମୃତ କି? ଆପଣଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଲୋକରୁ ଉତ୍ତମ। ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ଦୀପ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ପରି, ରାମ ମାତାଙ୍କ ଦୁଃଖଭରା ବିଳାପ ଶୁଣି ଅଧିକ ଦୁଃଖରେ ଜଳିଗଲେ। ସେ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ନିମ୍ନବୋଧ ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ତପିଯାଇଛି; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଏଠି ଉପଯୁକ୍ତ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଲେ। “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଜାଣିଛି; କିନ୍ତୁ ମୋ ଚିତ୍ତ ଚିନ୍ତା କରାଯାଉନାହିଁ, ତେଣୁ ମା ଓ ତୁମେ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୁଁକୁ ବିପଦରେ ପକାଉନାହିଁ। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ, ନିଶ୍ଚିତ, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅନୁସାରୀ ଚାଲିଥିବା ପତ୍ନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ପରି ଅନୁଶାସନ ରେ ରହିଥିବା।