ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ଗଭୀର କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୃଦୟରୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧ ପିତାଙ୍କୁ, ଯେଉଁଠି କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଅଛି, ଯିଏ ଦୟାନୀୟ, ଶିଶୁସ୍ବଭାବୀ ଏବଂ ବୟସ ହେତୁ ନିନ୍ଦିତ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଦେବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାନ୍ତ ହୃଦୟ ଥିବା କୌଶଳ୍ୟା ଦୁଃଖରେ ବିୟୋଗୀ ହୋଇ ଅଶ୍ରୁବିନ୍ଦୁ ଛାଡ଼ି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ କଥା ଶୁଣି, ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଏଠାରୁ ଯିଅ ନାହିଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ହେଉଛି। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଏଠାରେ ରହି, ମୋତେ ସେବା କର—ଏହା ଉତ୍ତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ପୁତ୍ର କାଶ୍ୟପ ନିଜ ଘରେ ମାଆଙ୍କୁ ସେବା କରି, ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ ହୋଇ, ସ୍ବର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ମାନ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଏପରି; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିଅ ନାହିଁ। ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିବ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କିଛି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମେ ସହିତ ଥିଲେ ଘାସ ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଛାଡ଼ି ଯିଅ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି, କାରଣ ଚିରଞ୍ଜୀବ ହେବିପାରିବିନାହିଁ। ଏପରି ହେଲେ, ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଅଧର୍ମରେ ଦୁଷିତ ହୋଇ ଖ୍ୟାତିହୀନ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ର ମହାପାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରେ ଦଣ୍ଡିତ ହେଲେ।" କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧୀର ଭାବରେ କହିଲେ, "ମୋରେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବାର କ୍ଷମତା ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି—ମୋତେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏକ ଋଷି ଅରଣ୍ୟରେ ବସି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି, ଜାଣିସୁଣି ଗାଈ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେପରି କଣ୍ଡୁ ମୁନି। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୂମି ଖନନ କରି, ବଡ଼ ଧ୍ଵଂସ ଘଟାଇଥିଲେ। ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କ ପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ କଥା ପାଳନ କରି, ଅରଣ୍ୟରେ ତାଙ୍କ ମା ରେଣୁକାଙ୍କୁ ପରଶୁ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ, ହେ ମହିଳେ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଅବହେଳା କରିନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କରିବି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମୋତେ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନେ କଥା ଦେଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା କରିଥିଲେ। ମୁଁ କେବେ ନୂତନ କିମ୍ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହା ପୂର୍ବଜମାନେ ମାନ୍ୟ କରିଥିବା ଧର୍ମ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଏଇ ପୃଥିବୀରେ କରିବାକୁ ହେବ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରି କେବେ କାହାର କ୍ଷତି ହୁଏନାହିଁ।" ମାଆଙ୍କୁ ଏପରି କହି, ରାମ ପୁଣି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସ୍ନେହ, ପ୍ରତାପ, ଧୃତି ଏବଂ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣେ। ମୋର ଶୁଭ୍ରଚରିତ୍ରା ମାଆ ବିଭୀଷଣ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧାରା ହୋଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ ସବୁଠୁ ଉଚ୍ଚ, ଧର୍ମ ଉପରେ ସତ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ; ପିତାଙ୍କ ଏହି ଆଜ୍ଞା ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିମ୍ନ, ଏହି ଅତି ଉତ୍ତମ। ହେ ବୀର, ଯେଉଁଠି ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଦିଆଯାଇଛି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତି ସେଥିରେ କେବେ ଅନାଦର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ପୁଣି ଏହି ଆଜ୍ଞା ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବିନାହିଁ; କାରଣ, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ମୋତେ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ତୁମର ଯୋଧାଧର୍ମରେ ନିମ୍ନ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସଂକଳ୍ପ ଛାଡ଼; ଧର୍ମରେ ଅନୁସ୍ରୟ ନିଅ, କଠୋରତା ନୁହେଁ—ତୁମ ମନକୁ ମୋର ସହ ଚାଲିବାକୁ ଦିଅ।" ଭାଇ ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ ଏପରି କହି, ରାମ ଜୋଡ଼ାହାତେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ପୁଣି କୌଶଳ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅ, ହେ ମାଆ, ମୁଁ ଏଠାରୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଉଛି; ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ ସମ୍ବନ୍ଧିତ, ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ମୁଁ ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଅରଣ୍ୟରୁ ସହରକୁ ଫେରିବି, ଯେପରି ରାଜା ଯୟାତି ଛାଡ଼ି ଏବେ ସ୍ବର୍ଗକୁ ଫେରିଥିଲେ। ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ହୃଦୟରେ ଧର, ମାଆ, ଦୁଃଖ କରନାହିଁ; ମୁଁ ଅରଣ୍ୟରୁ ଫେରି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ କରି, ଏଠାକୁ ଆସିବି। ତୁମେ, ମୁଁ, ବୈଦେହୀ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରା—ଆମେ ସମସ୍ତେ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱରେ ବନ୍ଧା; ଏହା ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ। ମାଆ, ଆବଶ୍ୟକ ଜିନିଷ ଯୋଗାଡ଼ କର, ହୃଦୟରେ ଦୁଃଖକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ମୋର ମନ ଅରଣ୍ୟବାସରେ ନିଶ୍ଚିତ, ଏହାକୁ ଧର୍ମରେ ଅନୁସରଣ କର।" ରାମଙ୍କ ଏହି ଅଟୁଟ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ରାଣୀ କୌଶଳ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁରୁ ପୁଣି ଚେତନା ପାଇ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ, "ତୁମ ପିତା ଯେପରି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେପରି—ତୁମ ଗୁରୁ, ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହରୁ; ମୋ ପୁତ୍ର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉନାହିଁ, ମୁଁ ତିବ୍ର ଦୁଃଖରେ ଅଛି। ତୁମ ବିନା ମୋ ପାଖରେ ଜୀବନ କି, ସଂସାର କି, କିମ୍ବା ଅମୃତ ମଧ୍ୟ? ତୁମେ ସାମ୍ନାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଥିବା ସଂସାରରୁ ଉତ୍ତମ।" ରାମ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଆକୁଳ ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଭୟଭୀତ ହାତୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଅନ୍ତଃପ୍ରଦୀପ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ମାଆ ପ୍ରାୟ ଅଚେତନ, ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବେଦନାରେ ତପ୍ତ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ସେଠାରେ ଯଥାଯଥ କଥା କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସଦା ତୁମର ଭକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପକୁ ଜାଣେ; କିନ୍ତୁ ମୋର ଇଚ୍ଛାକୁ ଧ୍ୟାନ ନ ଦେଇ, ମାଆ ସହ ଏପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଦେଇ ମୋତେ ବିପନ୍ନ କରନାହିଁ।" "ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମ ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସମସ୍ତେ ନିଶ୍ଚୟ ଏହିପରି ଅନୁଶାସନରେ ରହିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଏକ ଅନୁଗତ ପତ୍ନୀ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ସହ।