ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଆ, ମାତା କୌସଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୁଁ ରାଘବଙ୍କ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦୋଷ ଦେଖୁନି, କିମ୍ବା ଏମିତି କୌଣସି ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବନକୁ ନିର୍ବାସିତ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ ଏମିତି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖୁନି—ସେ କି ମିତ୍ର, କି ଶତ୍ରୁ, କିମ୍ବା ପରିଚୟ ଥିବା କି ନଥିବା—ଯିଏ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉପରେ କୌଣସି ଦୋଷ ଲାଗିପାରିବ। ଧର୍ମକୁ ଭାବି, କିଏ ନିର୍ଦୋଷ, ଦେବତାସମ, ସଂଯମୀ ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା ପୁଅକୁ କାରଣ ବିନା ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବ? କିଏ ରାଜାଙ୍କ ଚରିତ୍ରକୁ ମନେ ରଖି, ଏମିତି ରାଜସିକ ଭାବରେ ନିଜ ପିତା, ଯିଏ ଏବେ ଶିଶୁସଦୃଶ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବ୍ୟବହାର କରିପାରିବ? ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା କାହାରି ଜଣାନି, ତୁମେ ଏହି ଆଦେଶକୁ ମୋ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ରଖ। ମୋ ଧନୁଷ ନେଇ ତୁମ ପାଖରେ ଥିଲେ, ମୋ ଉପସ୍ଥିତିରେ କିଏ ତୁମଠାରେ କିଛି କରିପାରିବ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ କାହାର ଶକ୍ତି ନାହିଁ? ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅଯୋଧ୍ୟା ଆମ ସତ୍ରୁ ହେବ, ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ଭରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମାରିଦେବି, କାରଣ ସଦା ଶାନ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଉପେକ୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯଦି ଆମ ପିତା, କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ଆମସହ କୁସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ସନ୍ଦେହ ବିନା ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବା ଉଚିତ। ଅଭିମାନୀ, ଅଧର୍ମଜ୍ଞ ଓ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ ଗୁରୁ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶାସନ ଆବଶ୍ୟକ। କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ସଜା ରାଜ୍ୟ କାହିଁକି ଦେବାକୁ ଚାହାଁଛନ୍ତି, କି ସାହାଯ୍ୟ କିମ୍ବା କି ତର୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି? ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଦୁଇଜଣ ଶତ୍ରୁ ହେବା ପରେ, ଭାରତଙ୍କୁ ଏହି ରାଜ୍ୟ ଆର୍ଥିକ ସମ୍ପଦ କିପରି ଦେଇପାରିବେ? ରାଜମାତା, ମୋର ହୃଦୟ ଭାଇପାଇଁ ସତ୍ୟରେ ନିବିଡ଼ ଭାବରେ ନିବେଦିତ; ମୁଁ ସତ୍ୟ, ମୋର ଧନୁଷ, ଓ ଯଜ୍ଞଦାନ ପରି ଶପଥ ନେଉଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ମୁଁ ତାଙ୍କଠାରେ ଆଗରୁ ପହଞ୍ଚିଯିବି। ମୋର ସାମର୍ଥ୍ୟରେ ତୁମ ଦୁଃଖକୁ ଅପସାରଣ କରିବି, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାରକୁ ହଟାଏ; ରାଜମାତା ମୋର ପ୍ରଭାବ ଦେଖନ୍ତୁ, ରାଘବ ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ଏହି ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ କୈକେୟୀରେ ଆସକ୍ତ, ଦୟନୀୟ, ଶିଶୁସଦୃଶ ଓ ବୟସରେ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ, ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେବି। ଏମିତି ଭାବରେ ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୌସଲ୍ୟା ବିଷାଦରେ କାନ୍ଦି, ଦୁଃଖରେ ଭାସି, ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ମୋ ସହପତ୍ନୀ କୈକେୟୀ ଯେଉଁ ଅଧର୍ମମୟ କଥା କହିଛନ୍ତି, ତାହା ଶୁଣି ତୁମେ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏଠାରୁ ଚାଲିଯିବାଠାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଓ ଏହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହି, ମୋତେ ସେବା କର, ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଅଟୁଟ ରଖ। ଯିଏ ନିଜ ଘରେ ରୁହି, ମାତାଙ୍କୁ ସେବା କଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ମହାତ୍ମା ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଯେପରି ରାଜାକୁ ତୁମେ ସମ୍ମାନ କର, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନି—ତୁମେ ଏଠାରୁ ବନକୁ ଯିଅନି। ତୁମ ସହ ବିଛିନ୍ନ ହେଲେ, ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମ ସହ ଘାସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଭଲ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ତ୍ୟାଗ କରି ବନକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରୁହିବି, କାରଣ ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବି ନାହିଁ। ଏଭଳି କଲେ, ପୁଅ, ଅଧର୍ମରେ ଦୂଷିତ ହୋଇ, ତୁମେ କୁଖ୍ୟାତ ନରକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ, ଯେପରି ନଦୀପତି ସମୁଦ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାର ପାପରେ ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲେ।" ଏଭଳି ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ କୌସଲ୍ୟା କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧର୍ମସମ୍ମତ କଥା କହିଲେ—"ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ବିନତି କରୁଛି—ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅ। ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶିରୋଧାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଜାଣିଶୁଣି ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଗାଈକୁ ମାରିଥିଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀ କଣ୍ଡୁ। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଭୂମି ଖୋଦିଥିଲେ ଓ ବିପୁଳ ବିନାଶ ଘଟିଥିଲା। ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ପରଶୁରାମ ମଧ୍ୟ, ନିଜ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଅପରାଧ ନ କରି ଅପରାଧ ଭାବେ ମାତା ରେଣୁକାଙ୍କୁ ବନରେ କୁହାଡ଼ିରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପୁରୁଷମାନେ, ମାତା, ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତାହା କରିବି। ମାତା, କେବଳ ମୁଁ ନୁହେଁ, ଯେଉଁମାନଙ୍କ କଥା ମୁଁ ଏଠି କହିଲି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ପାଳନ କରିଥିଲେ। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ ବା ବିପରୀତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନି; ଏହି ପଥ ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପ୍ରମାଣିତ, ମୁଁ ଏହିଠାରେ ଚାଲୁଛି। ସେହିପାଇଁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋତେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ କରିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବେ ନୁହେଁ; ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି କେହି କ୍ଷତି ଭୋଗ କରନାହାନ୍ତି।" ଏଭଳି କହି ରାମ ତାଙ୍କ ମାତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ, ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶିତ କରି କହିଲେ—"ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପାର ସ୍ନେହ, ପ୍ରଭାବ, ଦୃଢ଼ତା ଓ ଅପରାଜେୟ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଜାଣେ। ମୋର ଶୁଭ୍ରଚରିତ୍ର ମାତା ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ସଂଯମର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧର୍ମ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ଏହା ଉପରେ ସତ୍ୟ ଥାଏ; ମୋର ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଏହିପରି, ଯିଏ ପିତା, ମାତା କିମ୍ବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥାକୁ ଶପଥ ନେଇଛି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହେଲେ କଦାପି ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୁଁ ପୁନି ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; କାରଣ, ମୋର ପିତାଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା କୈକେୟୀ ମୋତେ ବନକୁ ଯିବା ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ, ଯୋଦ୍ଧାର ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ତୁମ ଏହି ଉତ୍ସାହକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, କଠୋରତାକୁ ନୁହେଁ—ତୁମ ମନ ମୋର ମନକୁ ଅନୁସର।