କୌଶଳ୍ୟା ରାମଙ୍କ ବିଦାୟର ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କ ଛୋଟ ପୁଅ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମାଆଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଶବ୍ଦରେ କହିଲେ—“ମା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଘଟଣାରେ ସମ୍ମତି ଦେଉନି। ରାଘବ ରାଜ୍ୟ ସଉଭାଗ୍ୟ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଜଣେ ମହିଳାଙ୍କ କଥାରେ ବନକୁ ଯିବାଟି ମୋତେ ମଧ୍ୟ ଭଲ ଲାଗୁନାହିଁ। ବୟସ୍କ ଏବଂ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାଇଥିବା ରାଜା ଦଶରଥ ଏପରି ଦବାବରେ କଣ କହିନଥାନ୍ତି? ମୁଁ ରାଘବଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଦେଖିପାଉଛି, ଯାହା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ପଠାଯିବା ଉଚିତ। ସାଂସାରିକ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନେହୀ ହେଉନ୍ତୁ କି ବିମୁଖ, ତାଙ୍କ ଦୋଷ କଥା କେହି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ମଧ୍ୟ କହିପାରିବେ ନାହିଁ। ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରି, ଏମିତି ଦେବତା ସଦୃଶ, ସଂଯମୀ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହଶୀଳ ପୁଅକୁ କେଉଁ ଜଣେ ବିନା କାରଣ ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? ରାଜା ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁ ସଦୃଶ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ କେଉଁ ପୁଅ ରାଜ୍ୟ ଶାସନର ଚରିତ୍ର ମନେରେ ରଖି, ପିତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରିପାରିବେ? ଏହି କଥା ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେହି ଜାଣିନଥିବେ, ତେବେ ଏହି ଆଦେଶକୁ ଆପଣ ମୋ ସହିତ ଗୁପ୍ତ ରଖନ୍ତୁ। ମୋର ଧନୁଷ ଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଥିଲେ, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସାମ୍ନାରେ କେହି କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ରାଘବଙ୍କୁ କେହି କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଅୟୋଧ୍ୟା ଆମ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ରଖେ, ତେବେ ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ନଗରକୁ ଜନଶୂନ୍ୟ କରିଦେବି। ଯେଉଁମାନେ ବରତଙ୍କ ପକ୍ଷ ନେବେ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଚିନ୍ତା କରିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିନା ଦୟା ହତ୍ୟା କରିଦେବି, କାରଣ ମୃଦୁ ଲୋକଙ୍କୁ ସବୁବେଳେ ଅବହେଳା କରାଯାଏ। ଯଦି ଆମ ପିତା କୈକେୟୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ ଆମ ପ୍ରତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଏବଂ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ବିକାର ମନେ ହତ୍ୟା କରିଦେବା ଉଚିତ। ଅଭିମାନୀ ଏବଂ ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଅଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁକୁ ମଧ୍ୟ ଶାସନ ଦରକାର। ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କର୍ତ୍ତା, କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସଉଭାଗ୍ୟ ଦେବାକୁ ରାଜା କେଉଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଯୁକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରୁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର ଆମ ପ୍ରତି ଶତ୍ରୁତା ଥିଲେ, ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପତ୍ତି ବରତଙ୍କୁ ଦେବାକୁ କେଉଁ ଶକ୍ତି ରହିଛି? ରାଜମାତା, ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ପ୍ରତି ହୃଦୟରୁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ମୋର ସତ୍ୟ, ଧନୁଷ ଓ ଯଜ୍ଞର ଶପଥ ନେଉଛି। ଯଦି ରାମ ଅଗ୍ନି କିମ୍ବା ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଗରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି। ମୋର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଦେବି, ଯେପରି ଉଷାକାଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ହଟାଏ। ଏହି ଶୌର୍ୟ ରାଜମାତା ଓ ରାଘବ ଦୁହେଁ ଦେଖନ୍ତୁ। ମୁଁ ମୋ ବୃଦ୍ଧ ପିତାଙ୍କୁ, ଯିଏ କୈକେୟୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ଦୟନୀୟ ଓ ଶିଶୁସଦୃଶ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ହତ୍ୟା କରିଦେବି।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମହାତ୍ମା କୌଶଳ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଅଧର୍ମ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଧର୍ମବିଦ୍ୟାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଏହି ଆଚରଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ଏଠାରେ ରୁହି, ମୋ ସେବା କର; ଏହା ଉଚ୍ଚତମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଯେଉଁ ପୁଅ ଘରେ ରୁହି, ମାଆଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲେ, ସେ କାଶ୍ୟପ ତପସ୍ୟାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଥିଲେ। ରାଜାଙ୍କୁ ଯେପରି ତୁମେ ସମ୍ମାନ କର, ସେପରି ମୋତେ ମଧ୍ୟ କର; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନୁମତି ଦେଉନି, ତୁମେ ବନକୁ ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମୁହାଁ ଛାଡ଼ି ମୋ ଜୀବନ କିମ୍ବା ସୁଖର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ; ତୁମେ ଥିଲେ ଘାସ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଭଲ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଛାଡ଼ି ବନକୁ ଯିବ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି, କାରଣ ତୁମୁହାଁ ବିନା ମୋର ଜୀବନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଏପରି କଲେ, ପୁଅ, ତୁମେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ନରକରେ ପଡ଼ିବ, ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପରେ ସମୁଦ୍ର ଦଣ୍ଡିତ ହୋଇଥିଲେ।" ମାଆ କୌଶଳ୍ୟା ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାମ ଧର୍ମସମ୍ମତ ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ମୁଁ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଆପଣଙ୍କୁ ବିନତି କରୁଛି, ମୋତେ ବନକୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ। ଏକ ଋଷି ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବନରେ ଥିବାବେଳେ ଜାଣିଶୁଣି ଗାଈକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ, ଯେପରି କଣ୍ଡୁ ମୁନି। ଆମ ବଂଶରେ, ସଗରଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଭୂମି ଖୋଦି ମହାବିନାଶ ଘଟାଇଥିଲେ। ଜମଦଗ୍ନିପୁତ୍ର ରାମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅପରାଧ ନ କରି, ତାଙ୍କ ମାଆ ରେଣୁକାଙ୍କୁ କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ବନରେ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏମିତି ଅନେକ ଦେବସଦୃଶ ପୁରୁଷମାନେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିଥିଲେ; ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବି। ଏହା କେବଳ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ନୁହେଁ, ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନେ ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ। ମୁଁ କୌଣସି ନୂତନ କିମ୍ବା ବିରୋଧାଭାସୀ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ; ଏହି ହେଉଛି ପୁରାତନ ମାର୍ଗ, ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ତେଣୁ, ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୋତେ ଏଠାରେ କରିବା ଦରକାର; ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଳନ କରି କେହି କ୍ଷତିରେ ପଡ଼ିନାହାନ୍ତି।" ମାଆଙ୍କୁ ଏହିପରି କହି, ରାମ ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମର ଅପୂର୍ବ ସ୍ନେହ, ଶୌର୍ୟ, ଧୃତି ଓ ଅପରାଜେୟ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛି। ମୋର ଶୁଭ୍ର ଚରିତ୍ର ମାଆ ଅପୂର୍ବ ଦୁଃଖରେ ଭସିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଓ ସଂଯମର ଅର୍ଥ ବୁଝିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମ ସର୍ବୋପରି; ଧର୍ମ ଉପରେ ସତ୍ୟ ନିର୍ଭର କରେ; ଏହି ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ଏବଂ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ।” ଏହିପରି ରାମ, ତାଙ୍କ ମାଆ ଓ ଭାଇଙ୍କ ସହ ବିଶ୍ୱାସ, ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଦମ୍ୟ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧର୍ମର ମହତ୍ତ୍ୱ ଉପଦେଶ କଲେ।